رسانه حکومتی جماران گزارشی از وضعیت صادرات ایران تحت حاکمیت حکومت ضد توسعه ولایت فقیه را منتشر کرد. این رسانه حکومتی در تاریخ ۵ خردادماه ۱۴۰۴ می نویسد: «مرکز پژوهش‌های مجلس اعلام کرد: « فقط ۷ کشور مقصد۸۰٪ صادرات ایران در سال ۱۴۰۲ بودهاند».
یکی از مهمترین چالش‌های تجارت خارجی ایران در دو دهه اخیر، کاهش شدید تنوع در شرکای تجاری بوده است. درحالی که در سال ۱۳۸۳حدود ۸۰درصد صادرات ایران به ۲۱کشور انجام می‌شد، این رقم در سال ۱۴۰۲، تنها به ۷کشور کاهش یافته است. این درحالی است که در همین بازه زمانی، الگوی جهانی به سمت افزایش تعداد کشورهای تجاری پیشرفته که چنین تمرکز شدیدی باعث افزایش آسیب پذیری اقتصاد ایران در برابر تحریم‌ها و نوسانات بازارهای هدف شده است.
از نظر تنوع کالاهای صادراتی، اگرچه تعداد اقلام صادراتی باارزش بیش از ۱۰هزار دلار از ۱۱۲قلم در سال ۱۳۸۵افزایش یافته، اما این رشد در مقایسه با روند جهانی ناچیز بوده و رتبه ایران در این زمینه تنزل پیدا کرده است. تحلیل ماندگاری اقلام صادراتی در بازه ۱۱ساله ۱۴۰۲ـ۱۳۹۲نتایج تکان دهنده‌ای را نشان می‌دهد.
از میان ۳۹۰۹قلم کالای صادراتی در این دوره، تنها ۷. ۲۸ درصد به طور مداوم در فهرست صادرات کشور حضور داشته‌اند. حدود ۴۳ درصد از کالاها کمتر از ۵ سال در سبد صادراتی باقی مانده‌اند.
این آمار به وضوح نشان می‌دهد که برنامه ریزی منسجمی برای حفظ و توسعه بازارهای صادراتی وجود نداشته است.
از نفوذ ایران در بازارهای صادراتی چهار محصول استراتژیک سنتی ایران یعنی خرما، فرش، زعفران و پسته کاسته شده است. کشورهای کمتری طرف صادرات ایران بوده و کالاهای صادراتی ایران نیز یا بازارهای خود را از دست داده اند و یا اینکه نتوانستند در بازارهای جدید نفوذ کنند
کاهش تنوع شرکای صادراتی و کالاهای صادراتی ایران
تجارت خارجی ایران در دهه‌های اخیر تحت تأثیر تحریم‌ها، نوسانات ارزی، و سیاست‌های ناپایدار تجاری با چالش‌های جدی مواجه شده است. گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس نشان می‌دهد که در سال ۱۴۰۲، تنوع شرکای صادراتی ایران به‌شدت کاهش یافته و تنها ۷کشور مقصد ۸۰٪ صادرات ایران بودهاند. همچنین، تنوع کالاهای صادراتی کاهش یافته و نفوذ ایران در بازارهای جهانی محصولات استراتژیک سنتی مانند خرما، فرش، زعفران، و پسته تضعیف شده است. این پژوهش به بررسی این روند، دلایل آن، و پیش‌بینی وضعیت در سال ۲۰۲۵می‌پردازد.
وضعیت تجارت خارجی ایران در سال ۱۴۰۲
۱.کاهش تنوع شرکای صادراتی
بر اساس گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس، در سال ۱۴۰۲، ۸۰٪ صادرات ایران به تنها ۷ کشور (عمدتاً چین، عراق، ترکیه، امارات، هند، و چند کشور دیگر) انجام شده است، در حالی که در سال ۱۳۸۳، این میزان به ۲۱کشور صادر می‌شد. کاهش رشد اقتصادی چین، به‌عنوان شریک اصلی تجاری ایران، تقاضای صادراتی را کاهش داده و به درآمدهای ارزی ایران ضربه زده است. تحریم‌ها انتخاب شرکای تجاری را از منطق اقتصادی به ملاحظات سیاسی و امکان دور زدن تحریم‌ها تغییر داده است.
۲.کاهش تنوع و ماندگاری کالاهای صادراتی
اگرچه تعداد اقلام صادراتی با ارزش بالای ۱۰هزار دلار در دو دهه اخیر افزایش یافته، رتبه جهانی صادرات ایران در رابطه با تنوع کالاها کاهش یافته است. تنها ۲۹٪ از کالاهای صادراتی ایران بین سال‌های ۱۳۹۲تا ۱۴۰۲به‌صورت مداوم صادر شده‌اند، که نشان‌دهنده عدم پایداری در صادرات است. نفوذ ایران در بازارهای چهار محصول استراتژیک سنتی (خرما، فرش، زعفران، و پسته) کاهش یافته و صادرات فرش از ۲ میلیارد دلار در دهه ۷۰ به کمتر از ۵۰میلیون دلار در سال ۱۴۰۲رسیده است.
۳.درجه باز بودن تجاری
شاخص «باز بودن تجاری» (نسبت مجموع صادرات و واردات به تولید ناخالص داخلی) در نیمه دوم دهه ۸۰ روند نزولی داشته و در دهه ۹۰ به دلیل نوسانات اقتصادی، بی‌ثبات بوده است. این شاخص نشان‌دهنده انزوای تجاری حکومت ایران در مقایسه با روندهای جهانی است.
در همین زمینه
صادرات ایران در قمارخانه یک اقتصاد ورشکسته!
۴.آمار صادرات در سال ۱۴۰۲
ارزش کل صادرات ایران در سال ۱۴۰۲حدود ۱۱۰میلیارد دلار تخمین زده شده است، که ۳۵.۹میلیارد دلار آن به نفت و گاز و ۲۰میلیارد دلار به محصولات پتروشیمی اختصاص دارد. با این حال، صادرات پتروشیمی با کاهش ۲۸.۶٪ ارزش مواجه شده است.
گازهای نفتی، سنگ آهن، و قیر بیشترین رشد ارزش صادراتی را داشته‌اند، در حالی که گاز طبیعی مایع، پروپان، و بوتان مایع کاهش چشمگیری داشته‌اند.
عوامل مؤثر بر کاهش تنوع صادراتی
۱. حریم‌های بین‌المللی به دلیل سیاست‌های مخرب منطقه‌ای و جهانی حکومت خامنه‌ای
تحریم‌ها، انتخاب شرکای تجاری را محدود کرده و ایران را به سمت کشورهایی با امکان دور زدن تحریم‌ها (مانند چین و عراق) سوق داده است. هزینه‌های دور زدن تحریم‌ها، از جمله تخفیف‌های نفتی و هزینه واسطه‌ها، درآمدهای صادرات ایران را کاهش داده است.
۲. نوسانات ارزی و اقتصادی
نوسانات ارزی و تورم بالا (۴۵٪در سال ۱۴۰۱) توانایی رقابت‌پذیری کالاهای ایرانی در بازارهای جهانی را کاهش داده است. کاهش رشد اقتصادی شرکای تجاری مانند چین، تقاضا برای کالاهای صادرات ایران را کم کرده است.
۳. نبود استراتژی‌های صادراتی
نبود سیاست‌های پایدار تجاری و عدم تمرکز بر تنوع‌بخشی به بازارهای هدف، فرصت‌های صادراتی را به رقبا واگذار کرده است. هزینه‌های بالای ورود به بازارهای داخلی و خارجی، از جمله مقررات گمرکی و مشکلات لجستیک، مانع تنوع صادراتی شده است.
۴. کاهش نفوذ محصولات سنتی
عدم سرمایه‌گذاری در برندسازی و بازاریابی محصولات سنتی مانند فرش و زعفران، باعث از دست رفتن بازارهای جهانی شده است.
چشم‌انداز تجارت خارجی ایران در سال ۲۰۲۵
انتظار می‌رود تحریم‌ها تا بعد از سال ۲۰۲۵ ادامه یابند و محدودیت‌های دسترسی به بازارهای جدید را تشدید کنند. کاهش تقاضای جهانی، با توجه به پیش‌بینی کاهش رشد اقتصادی چین و بی‌ثباتی بازار انرژی، فشار بر صادرات ایران افزایش خواهد یافت. افزایش رقابت منطقه‌ای،کشورهای رقیب مانند ترکیه و امارات با استراتژی‌های تهاجمی‌تر در بازارهای منطقه‌ای، فرصت‌های ایران را تهدید می‌کنند.
کاهش تنوع شرکای صادراتی و کالاهای صادرات ایران در سال ۱۴۰۲، ناشی از تحریم‌ها، نوسانات اقتصادی، و نبود استراتژی‌های منسجم تجاری است. این روند منجر به انزوای تجاری ایران و کاهش نفوذ در بازارهای جهانی محصولات استراتژیک شده است. در اساس سیاست‌های مخرب خامنه‌ای درمنطقه نه تنها هزینه‌های زیادی از سرمایه مردم ایران را به هدر داده است بلکه باعث شده که جامعه جهانی واکنش داشته باشد.
کاهش صادرات ایران بی‌ربط با سیاست‌های مخرب حکومتی نیست که هم اکنون در باتلاق آن بشدت گیر کرده است و چه بسا که اصلی‌ترین پارامتری که باعث مرگ و سرنگونی این حکومت شود دست و پازدن‌های بیشتر در باتلاق بحران‌های داخلی و بین‌المللی است که در قلب آن بحران‌های اقتصادی قرار دارد.
