دیکتاتورها با نفی هویت نمی‌توانند رابطه مردم و نیروی پیشتاز را قطع کنند
در سال‌های اخیر، موضوع هویت‌زدایی به‌عنوان یکی از ابزارهای کلیدی در ساختارهای سرکوبگر بیش از پیش مورد توجه مردم و رسانه‌ها و تحلیلگران اجتماعی قرار گرفته است. بررسی روند اعدام‌ها و سرکوب‌های سیاسی نشان می‌دهد که هویت‌زدایی نه‌تنها یک تاکتیک تبلیغاتی، بلکه بخشی از یک راهبرد عمیق برای کنترل جامعه است. این پدیده در حکومت‌های دیکتاتوری با هدف کاهش واکنش اجتماعی و جلوگیری از همبستگی عمومی به کار گرفته می‌شود.
هویت‌زدایی چگونه به ابزار سرکوب تبدیل می‌شود
در ساختارهای اقتدارگرا، هویت‌زدایی به‌صورت سیستماتیک اجرا می‌شود. حکومت تلاش می‌کند افراد معترض را از جایگاه انسانی و اجتماعی خود جدا کند. این روند با برچسب‌زنی آغاز می‌شود. زندانیان سیاسی به‌جای معرفی به‌عنوان شهروندان معترض یا بیان وابستگی گروهی و سازمانی و تعلقات عقیدتی، با عناوینی مانند «جاسوس» یا «عامل بیگانه» معرفی می‌شوند. این تغییر روایت، افکار عمومی را هدف قرار می‌دهد.
سانسور نیز یکی از مهم‌ترین ابزارهای هویت‌زدایی است. رسانه‌های رسمی از انتشار اطلاعات واقعی درباره هویت، سوابق و مطالبات زندانیان جلوگیری می‌کنند. در نتیجه، جامعه با تصویری تحریف‌شده مواجه می‌شود. این تصویرسازی باعث می‌شود که حساسیت عمومی نسبت به اعدام‌ها کاهش یابد.
نقش هویت‌زدایی در اعدام مخالفان سیاسی
گزارش‌ها نشان می‌دهد که در بسیاری از موارد، افرادی که به‌اتهام هواداری از گروه‌های مخالف بازداشت می‌شوند، پیش از هرگونه محاکمه عادلانه، در معرض هویت‌زدایی قرار می‌گیرند. این روند شامل تخریب شخصیت، حذف پیشینه اجتماعی و تغییر روایت از آنان است.
به عنوان مثال حکومت ستمگر ولایت فقیه روز دوشنبه ۳۱ فروردین ۱۴۰۵ دو مجاهد قهرمان حامد ولیدی و محمد معصوم شاهی را حلق‌آویز کرد. خبرگزاری قضاییه جلادان در مورد علت اعدام این دو مجاهد می‌نویسد: «حامد ولیدی و محمد معصوم شاهی پس از ساخت پرتابه انفجاری و انتقال آنها به محلهای پرتاب، به همراه ۱۰ پرتابه انفجاری آماده شلیک دستگیر می‌شوند؛ از محل سکونت آنها در کرج و اصفهان و خانه تیمی آنها در تهران مهمات و پرتابه‌های انفجاری آماده و اقلام ساخت خمپاره کشف شد».
بیشتر بخوانید
از «حرم دور» تا خیابان‌های تهران، بسیج خیابانی آخوندها چه معنایی دارد؟
رئیس کل دادگستری جلادان در استان البرز آنها و 2 نفر ديگر از دستگيرشدگان از مجاهدين را در روز ۵ مهر ۱۴۰۴ به نحوي ابلهانه در رابطه با جنگ ۱۲ روزه به جاسوسي متهم كرد در حالي‌كه آنها يك‌ماه قبل از شروع آن جنگ دستگير شده بودند و سازمان مجاهدين اسم و مشخصات آنها را براي ملل متحد و سازمان‌هاي مدافع حقوق بشر ارسال كرده بود. هم‌چنين خبر دستگيري آنها در ۱۶ شهريور ۱۴۰۴ از سيماي آزادي تلویزیون رسمی مقاومت اعلام شده بود. دبيرخانه شوراي ملي مقاومت در اطلاعيه ۵ مهر ۱۴۰۴ به رسيدگي به اين پرونده در هيأت حقيقت‌ياب بين‌المللي فراخوان داده بود.
هویت زدایی پیش نیاز حکومت آخوندی برای اعدام مخالفین
در این میان، هویت‌زدایی به‌عنوان پیش‌نیاز اعدام عمل می‌کند. وقتی فردی از نظر افکار عمومی فاقد هویت مشروع معرفی شود، واکنش به حذف فیزیکی او نیز کاهش می‌یابد. این مکانیسم، به‌ویژه در مورد نیروهای سازمان‌یافته مخالف مانند آلترناتیو انقلابی و سازمان‌یافته مجاهدین خلق ایران، به‌طور گسترده به کار گرفته می‌شود. همچنین، دستگاه تبلیغاتی حکومت تلاش می‌کند تا با تکرار برچسب‌ها، این تصویر را تثبیت کند. این تکرار، ذهن جامعه را شرطی می‌کند و امکان شکل‌گیری همدلی را از بین می‌برد.
هویت‌زدایی و تحریف واقعیت در فضای سیاسی
یکی دیگر از ابعاد هویت‌زدایی، تحریف چندلایه واقعیت است. در این فرآیند، نه‌تنها حکومت، بلکه برخی جریان‌های انحرافی نیز در بازتولید این روایت‌ها نقش دارند. این جریان‌ها گاهی با نمایش گزینشی تصاویر یا استفاده ابزاری از قربانیان، به‌نوعی در ادامه روند هویت‌زدایی مشارکت می‌کنند. از جمله هواداران سلطنت شاه خائن، در آکسیون‌های خود با دادن شعار مرگ بر مجاهد راه اعدام آنها توسط حکومت آخوندی را هموار می‌کنند.
در این رابطه می‌توان از اعدام فرمانده وحید بنی عامریان یکی ازاعضای سازمان مجاهدین خلق ایران یاد کرد که پس از اعدام او توسط جلادان حکومت ولایت فقیه، عکس‌های این مجاهد شهید را سلطنت طلبان بی‌ریشه در آکسیون‌های خود به نمایش گذاشتند که هویت زدایی از شهید مجاهد بکنند. این اقدام مشمئز کننده سلطنت طلبان موجب نفرت زیادی در بین مردم و طیف جریانات سیاسی شد.
این رفتار باعث می‌شود که مرز میان حقیقت و تبلیغات مخدوش شود. در نتیجه، هویت واقعی قربانیان در میان روایت‌های متناقض از بین برود. چنین وضعیتی به تضعیف حافظه جمعی جامعه منجر می‌شود. اما فرزندان مبارز خلق اجازه نخواهند داد که نام و یاد این شهیدان به فراموشی سپرده شود.
از منظر جامعه‌شناسی، هویت‌زدایی نوعی خشونت نمادین محسوب می‌شود. این خشونت پیش از حذف فیزیکی اعمال می‌شود و زمینه آن را فراهم می‌کند. به همین دلیل، بسیاری از پژوهشگران این پدیده را مکمل سرکوب مستقیم می‌دانند.
پیامدهای اجتماعی هویت‌زدایی در جامعه ایران
حکومت بحران زده ولایت فقیه با این اقدام تلاش می‌کند که پیامدهای منفی ایجاد کند از جمله، نخستین پیامد، بی‌اعتمادی عمومی است. اما وقتی روایت‌های رسمی با واقعیت‌های اجتماعی همخوانی نداشته باشد، رسوایی و شیادی حاکمیت در بین مردم افزایش می‌یابد.
دومین هدف حکومت ننگین آخوندی، تضعیف همبستگی اجتماعی است. به گمان سرکوبگران، حذف هویت قربانیان باعث می‌شود که جامعه نتواند به‌صورت جمعی واکنش نشان دهد. این وضعیت، زمینه را برای ادامه سرکوب فراهم می‌کند. درحالی که سرو قامت هر جوان آزادیخواه که توسط جلادان آخوندی برزمین می‌افتد، صد سرو دیگر رویان می‌شود و دیکتاتور از فهم و درک آن عاجز است.
در نهایت حکومت‌های دیکتاتور تلاش می‌کنند با هویت‌زدایی به فرسایش حافظه تاریخی جامعه بپردازند. جامعه‌ای که نتواند هویت قربانیان خود را حفظ کند، در برابر تکرار خشونت آسیب‌پذیرتر خواهد بود. اما درصورتی دیکتاتورها موفق می‌شوند که مردم از نیروی پیشتاز محروم باشند.
