آیا مذاکرات برجامی به زودی به نتیجه می‌رسد؟
مذاکرات برجامی وین به رغم آنکه طرف‌های درگیر در آن، ادعای پیشرفت و گشایش می‌کنند پیچیده است. چرا مذاکرات برجامی وین پیچیده است؟
در پرونده‌ها و اختلافات بین‌المللی حسب‌المعمول، اختلاف بین دو کشور و موضوع اختلاف بر سر پدیده منحصر به فردی است. میانجیگری‌ها ممکن است به عنوان معین‌عمل کارساز باشند اما در نهایت، برآیند حل اختلاف، حول دو کشور اصلی رقم می‌خورد.
اما نگاهی به پرونده برجام و مذاکرات برجامی که اکنون در وین در جریان است، این گمانه را بر ذهن ناظر خطور می‌دهد که آیا رابطه کشاکش و بدگمانی میان طرفین درگیر در پرونده برجام حل‌شدنی است؟
نتایج البته عبرت‌آموزند، شرایط شکل‌گیری برجام که به این توافق منجر شد، کمابیش مشابه دوران کنونی است. هر چند برخی از طرفین درگیر در مذاکرات برجامی یعنی آمریکا، چنین عقیده‌ای ندارند و صحبت از برجام ۲۰۲۱ به میان می‌آورند.
بدان معنا که شرایط، پیرامون هر آنچه به برجام برمی‌گردد کیفا تغییر کرده، اما مهمان نشسته در طرف دیگر میز وین؛ یعنی حکومت ایران نیز این داعیه را دارد که درست است که شرایط تغییر کرده، اما این تغییر به نفع حکومت ایران بوده است! تصدیق سخن، اظهارات ظریف در توئیترش و سخنان خامنه‌ای در نوروز ۱۴۰۰.
این یک درس تاریخی است که توافق تنها ریسمان نجات است اگر طرفین درگیر، خواهان تنش بیشتر و بیشتر نباشند.
اما میز وین در دور خود، مهمانان دیگری نیز دارد که برخی از آنها نه میانجی، که خود بخشی از مشکل در مذاکرات برجامی هستند.
مهمان ناخوانده و سر میز حاضرنشده اما تاثیرگذار!
از مهمان ناخوانده و سر میز حاضرنشده، اما تاثیرگذار بر مذاکرات برجامی شروع می‌کنیم؛ اسرائیل که هسته‌ای‌شدن ایران، یعنی سوژه اصلی برجام را بر نمی‌تابد.
علنی این امر را اعلام می‌دارد و در گردنه‌هایی که زمان نیاز ندارد تا به جزئیات بپردازد بقیه مهمانان را غافلگیر میکند؛ حمله سایبری، هوایی، حملات اعلام‌شده و نشده.
اما یک حرف این مهمان ناخوانده بر روی میز وین گویا جدی است؛ اجازه اتمی‌شدن به ایران را نمی‌دهیم. سخنی که نتانیاهو و دیگر بزرگان امنیتی، اطلاعاتی و نظامی اسرائیل هیچ ابائی از ابراز همراه با صراحت آن ندارند. [ایران چکار دیگری باید انجام دهد تا ثابت کند قابل اعتماد نیست؟]
این مهمان حمایت خاص آمریکا را در خزانه خود دارد، با مهمان روسی و چینی نیز روابط حسنه و استراتژیک دارد که بر روابط ایران با آن دو می‌چربد. به نظر می‌رسد تروئیکای اروپایی نیز در پایان مهمانی وین، دست‌شان بیشتر در دست اسرائیل باشد تا ایران.
برخی مهمانان خوانده اما حاضرنشده
علاوه بر این مهمان ناخوانده قرار بود مهمانان جدید دیگری نیز بر سر میز وین حاضر شوند هر چند تاکنون از راه نرسیده‌اند.
این مهمانان که برای اولین بار از سوی امانوئل مکرون دعوت شدند شامل کشورهای حاشیه خلیج فارس و در رأس آنها عربستان می‌شود که نگرانی‌‌هایی بیشتر از دیگر مهمانان میز برجام، از سوی ایران دارند هر چند برخی خبرها افشاء ساخت عربستان در دور دوم مذاکرات در وین حضور مخفی داشته است.
سلاح هسته‌ای، برنامه موشکی، گروه‌های شبه‌نظامی، تروریسم در منطقه و دخالت‌های ایران در خارج از مرزهای خود، کشورهای حاشیه خلیج فارس را به ستوه آورده است. [اقدامات مخرب ایران در خاورمیانه و مذاکرات برجام]
مهمان خواهان بازگشت
مهمان دیگر مستقیم‌حاضرنشده بر سر میز برجام یا بهتر بگوییم مهمان رفته و اکنون خواهان بازگشت؛ آمریکاست که او هم با مشکلات و پیچیدگی‌های فراوانی در مذاکرات برجامی روبروست. [مذاکرات برجام و هشدارها از درون آمریکا به بایدن]
اولویت‌دادن به سیاست داخلی یا منطقه خاور میانه و برجام از سوی بایدن، مخالفت جمهوری‌خواهان با بازگشت به برجام که با هم‌نظری سنگین‌وزن‌هایی چون رابرت منندز دمکرات، همراه می‌شوند، از جمله این مشکلات و پیچیدگی‌هاست.
همچنین در صورتی که بایدن نتواند ایران را مهار کند یا با آن به توافق برسد باید منتظر هجرت ایران به اردوگاه چین و روسیه شود که در این هجرت کشورهای همجوار ایران نیز، آمریکا را ضعیف خواهند یافت و همسفر ایران خواهند شد.
این گزینه را نیز باید افزود که اگر بایدن نتواند در مذاکرات برجامی به موفقیتی قابل قبول دست یابد و رضایت خاطر آمریکائیان را فراهم کند، برای سال ۲۰۲۴ به مشکلاتی از جنس سلف خود؛ یعنی ترامپ دچار خواهد شد و باید کاخ سفید را به مستأجر جدید تحویل دهد.
سوژه اصلی مهمانی میز وین
بی‌شک حکومت ایران بر روی صندلی سوژه اصلی مهمانی میز ویننشسته است، بعد از خروج آمریکا از برجام، تحریم‌های خردکننده‌ای را متحمل شده که همواره، همه جا و یک‌سخن خواهان لغو آنهاست در عین حال که بیشترین نقض فاحش موارد برجامی را انجام داده، بدون آنکه از سوی طرف‌های اروپایی و چین و روس واکنش درخور دیده باشد.
حکومت ایران خواهان لغو یکباره همه تحریم‌های برجامی و غیربرجامی اعم از تروریسم، نقض حقوق‌بشر، برنامه موشک‌های بالستیک و… است [لغو تمامی تحریم‌ها چرا همیشه از سوی حکومت ایران طرح می‌شود؟] بی‌آنکه کوچکترین قدمی در راستای برطرف‌کردن نگرانی‌های بین‌المللی برداشته باشد و زیاده‌خواهی را نیز بر این نگرانی‌ها افزوده که تا راستی‌آزمایی لغو یکجا و تمامی تحریم‌ها را انجام ندهد به برجام باز نخواهد گشت.
پیچیدگی دیگر برای ایران در صورت نقض فاحش بیشتر مفاد برجام، خطر هجرت تروئیکای اروپایی به سوی آمریکاست.
بدان معنا که آمریکا به دلیل خروج از برجام نتوانست مکانیسم ماشه را عملا فعال کند اما با این سطح از نقض فاحش برجام، اگر حکومت ایران از زیاده‌خواهی‌های خود کوتاه نیاید کافی‌ست یکی از این سه کشور، روند مکانیسم ماشه را فعال کند. امری که ترس را بر اندام خامنه‌ای مستولی می‌سازد.
اما پیچیدگی اصلی برای سوژه اصلی یعنی حکومت ایران در اینجا نیست. پیچیدگی اصلی در کف خیابان‌های شهرهای ایران و از سوی مردم ایران است که زیر فشار خردکنندة تحریم‌ها آماده‌اند تا در کف خیابان‌ها حاضر شوند اما به واسطه کرونا که سران حکومت علاقه چندانی به برچیده‌شدنش نشان نمی‌دهند، مسکوت و منتظر نگاه داشته شده‌اند. [خطر اعتراضات گسترده در ایران در چشم‌انداز است]
در این مهمانی زمان مطلقا به نفع سوژه اصلی نیست. خامنه‌ای به وضوح اعلام می‌دارد که «کش ندهید» و ظریف و عراقچی رسید دریافت را برای او ارسال می‌کنند.
همسایگان میز وین
تروئیکای اروپایی مهمانان همیشه حاضر در این مهمانی هستند. هر مهمان دیگر که بیاید و برود اینان به طور ثابت ترجیح می‌دهند در دور میز وین بنشینند.
شاید که منافع اقتصادی کلان از سوی ایران و برخی موضوعات دیگر مانند تهدید به تروریسم که حکومت ایران در خاک اروپا در این زمینه سابقه طولانی دارد، گسیل‌داشتن مواد مخدر و پناهندگان به سوی قاره پیر، آنان را وادار میکند که همیشه نقش میانجی را بازی کنند.
آنها تاکنون نشان داده‌اند مهمان یا بازیگر اصلی نیستند و بیشتر طرفدار بازی مماشات با ملایان بر روی میز وین هستند.
مهمانانی با ماهیت تعارض با مهمان خواهان بازگشت
روسیه و چین نیز هر چند همواره بر سر میز برجام و وین حاضر بوده‌اند اما در تعارض منافع با آمریکا بیشتر همبازی حکومت ایران بوده‌اند.
چین منافع اقتصادی هنگفت از جمله نفت ارزان ایران را برای خود دارد علاوه بر آنکه اخیرا توافقی ۲۵ ساله [جاسوسی از شهروندان ایرانی در بین مفاد توافق با چین] با حکومت ایران برای بسط و گسترش سیاست راه ابریشم امضاء کرده است.
روسیه نیز مشکلات قدیمی و عدیدة حل‌ناشده‌ای با آمریکا دارد که این کشور را بر آن می‌دارد فعلا در دور میز وین همراه حکومت ایران باشد تا آمریکا.
هرگونه توافق فراگیر آمریکا با ایران بر سر موضوعات برجامی و غیربرجامی می‌تواند بعد از دهه‌ها، پای آمریکا را به خاک ایران باز کند، امری که به نظر می‌رسد برای مسکو مطلقا قابل پذیرش نباشد.
مذاکرات برجامی وین بسیار پیچیده است. روز مذاکرات برجام هنوز ادامه دارد و تا خیمه‌زدن شبانگاهی فاصله‌ای بسیار دارد؛ هیچ کس نمی‌تواند پایان مهمانی میز برجام را پیش‌بینی کند فقط می‌توان ظن و گمان‌هایی را طرح کرد.
حال شرایط به گونه‌ای است که زمان به استهلاک خود ادامه می‌دهد، درنگ نمی‌کند و باز نمی‌ایستد، باید منتظر ماند و دید در طیف‌های مختلف مهمانان مذاکرات برجامی در دور میز وین کدام، میزبان؛ یعنی هزینه‌کننده خواهد بود و کدام مهمان؛ یعنی سودبرنده؟
