خطر قحطی و فروپاشی معیشت در ساختار اقتصادی یک نظام نفتی و اقتدارگرا
روزگاری، در سرزمینی که انبارهایش پر از گندم بود، حاکمی فرمان داد آسیاب‌ها خاموش بمانند. گندم‌ها فاسد شدند، نان نایاب شد و مردم برای لقمه‌ای نان به هر سو میدویدند. آن سرزمین از قحطی به فلاکت افتاد، نه از فقر منابع، بلکه از فساد و غارت حاکمان. این تمثیل اقتصادی، امروز بیش از هر زمان، به وضعیت ایران شباهت دارد.
قحطی در ایران دیگر یک مفهوم نظری یا اغراق رسانه‌ای نیست. نشانه‌های قحطی، یعنی ناتوانی پایدار بخش بزرگی از جامعه در دسترسی به غذای کافی و سالم، در لایه‌های مختلف جامعه آشکار شده است. کاهش مصرف پروتئین، حذف لبنیات از سفره‌ها و گسترش ناامنی غذایی، تصویر روشنی از فروپاشی معیشت ارائه می‌دهد.
تورم، فروپاشی معیشت و نشانه‌های قحطی
تورم افسارگسیخته مواد غذایی، موتور اصلی قحطی در ایران است. افزایش بیش از ۵۰ درصدی قیمت خوراک در یک سال، قدرت خرید را به شکل سیستماتیک نابود کرده است. قحطی در ایران نه با خالی شدن قفسه‌ها، بلکه با خالی شدن جیب‌ها شکل می‌گیرد.
گزارش‌های میدانی نشان می‌دهد که گوشت قرمز، مرغ و حتی تخم‌مرغ از سبد مصرفی دهک‌های پایین حذف شده‌اند. لبنیات که ستون تغذیه کودکان است، به کالایی لوکس تبدیل شده است. این الگوی مصرف، نشانه کلاسیک ورود جامعه به مرحله قحطی پنهان است.
ویدئوی مأمور نیروی انتظامی که از فروش کلیه سخن می‌گوید، فقط یک روایت فردی نیست. این تصویر، شکست کامل ساختار اقتصادی ایران را عریان می‌کند. وقتی حتی نیروهای سرکوب نیز امنیت غذایی ندارند، قحطی به یک پدیده فراگیر بدل شده است.
قحطی در ایران پیامد مستقیم سقوط ارزش پول ملی است. ریالی که در دهه‌های گذشته عمداً بی‌اعتبار شد، امروز امکان واردات غذا را نیز از بین برده است. نرخ ارز، مستقیماً امنیت غذایی را هدف گرفته است.
ساختار قدرت، تحریم و مهندسی فقر
قحطی در ایران ریشه در تصمیمات سیاسی دارد. اقتصاد ایران سال‌هاست در گرو پروژه‌های بمب و موشک سازی، صدور بنیادگرایی و نیروهای نیابتی است. تحریم نفت، کاهش درآمد ارزی و واگذاری فروش نفت به نهادهای نظامی، مستقیماً توان واردات غذا را تحلیل برده است.
وقتی بخش بزرگی از درآمد نفتی در شبکه‌های غیرشفاف هزینه می‌شود، نتیجه‌ای جز تشدید قحطی ندارد. ایران بر دریایی از نفت نشسته، اما مردمش برای نان در صف ایستاده‌اند. این تناقض، ماهیت یک نظام غارتگر را نشان می‌دهد.
خشکسالی و بحران آب، عامل طبیعی نیست؛ محصول دهه‌ها سوءمدیریت است. کشاورزی که ۹۰ درصد منابع آبی را مصرف می‌کند، بدون برنامه رها شد. کاهش تولید داخلی غذا، وابستگی به واردات را افزایش داد و قحطی در ایران را عمیق‌تر کرد.
سیاست‌های ارزی متناقض و واگذاری واردات غذا به بازار آزاد، به معنای شانه خالی کردن ساختار قدرت از مسئولیت است. قحطی در ایران نتیجه تصمیم آگاهانه برای انتقال هزینه بحران به مردم است.
پیامدهای اجتماعی قحطی
قحطی در ایران فقط شکم‌ها را خالی نمی‌کند؛ جامعه را می‌فرساید. سوءتغذیه کودکان، کاهش توان جسمی نیروی کار و فرسایش سلامت روان، پیامدهای بلندمدت این بحران است. نسلی که گرسنه رشد می‌کند، آینده‌ای فقیرتر خواهد داشت.
ناامنی غذایی، نابرابری را تشدید می‌کند. دهک‌های پایین بیشترین سهم درآمد را صرف خوراک می‌کنند. هر افزایش قیمت، آنان را یک گام به قحطی نزدیک‌تر می‌کند. این روند، شکاف طبقاتی را به مرز انفجار می‌رساند.
قحطی همچنین یک متغیر امنیتی است. تاریخ اقتصاد نشان می‌دهد که گرسنگی، موتور شورش‌های اجتماعی است. هشدار درباره «شورش گرسنگان» نه تهدید، بلکه توصیف یک روند محتمل است.
در ساختاری که پاسخ به بحران، سرکوب است، قحطی می‌تواند به فروپاشی اجتماعی منجر شود. قحطی در ایران، حاصل انباشت خطا نیست؛ محصول یک نظم اقتصادی اقتدارگراست که بقا را بر زندگی ترجیح داده است.
ایران امروز نمونه کلاسیک کشوری است که با وفور منابع، به قحطی رسیده است. این پارادوکس، تنها با فهم اقتصاد سیاسی نظام ولایت مطلقه فقیه قابل توضیح است. تا زمانی که این ساختار پابرجاست، قحطی نه یک احتمال، بلکه یک مسیر است.
آرمین بهاری
منابع:
دویچه‌وله فارسی، «بحران غذا در ایران؛ خطر قحطی و شورش گرسنگان»، ۱۴۰۴
روزنامه سازندگی، سرمقاله حسین مرعشی، ۲۱ آذر ۱۴۰۴
سایت ملیون ایران، «تشدید تحریم نفت؛ ایران در آستانه فروپاشی اقتصادی»، ۱۴۰۴
