از غزه و لبنان تا سقوط بشار اسد!
سال‌ها یکی از عبارت‌های محبوب مقام‌های حکومت ایران «عمق استراتژیک» بود. استدلال هم روشن بود: اگر قرار است از نظام دفاع شود، بهتر است این دفاع نه در مرزهای ایران، بلکه صدها و حتی هزاران کیلومتر دورتر صورت بگیرد.
نتیجه چنین سیاستی، شکل‌گیری شبکه‌ای بود که از حزب‌الله لبنان و جهاد اسلامی فلسطین تا گروه‌های شبه‌نظامی عراق، حکومت بشار اسد و حوثی‌های یمن امتداد داشت. حکومت ایران این مجموعه را «محور مقاومت» می‌نامید و آن را یکی از مهم‌ترین نشانه‌های قدرت منطقه‌ای خود معرفی میکرد.
اما نقشه‌ای که زمانی از تهران تا مدیترانه کشیده می‌شد، دیگر آن نقشه سابق نیست.
تحولات پس از ۷ اکتبر، جنگ غزه، ضرباتی که به حزب‌الله وارد شد، سقوط بشار اسد و فشار فزاینده بر گروه‌های مسلح عراق، یکی پس از دیگری حلقه‌های این زنجیره را تحت فشار قرار داده‌اند.
ضربه به حزب‌الله متحد اول رژیم
تحولات غزه و لبنان ضربه به حزب الله بود که برای تهران، فقط یک متحد منطقه‌ای نبود؛ مهم‌ترین و مجهزترین بازوی نظامی حکومت ایران در نزدیکی اسرائیل بود.
اکنون این گروه هم از ضربات نظامی آسیب دیده و هم در داخل لبنان با فشار برای خلع سلاح روبه‌روست. بحث قرارگرفتن سلاح در اختیار دولت لبنان دیگر موضوعی حاشیه‌ای نیست.
بیشتر بخوانید
برای تهران، تضعیف حزب‌الله یعنی از دست دادن بخشی از بازدارندگی‌ای که طی چند دهه و با هزینه‌ای سنگین ساخته بود.
اما ضربه اصلی جای دیگری وارد شد: سوریه.
وقتی دمشق از دست رفت
سقوط بشار اسد شاید مهم‌ترین تحول در سرنوشت «عمق استراتژیک» حکومت ایران باشد.
سوریه در تمام این سال‌ها فقط متحد تهران نبود. جغرافیای سوریه حلقه اتصال عراق به لبنان و مسیر اصلی پشتیبانی از حزب‌الله بود. به همین دلیل حفظ اسد برای حکومت ایران اهمیتی فراتر از حفظ یک دولت دوست داشت.
با سقوط او، یکی از مهم‌ترین حلقه‌های زنجیره تهران ـ بغداد ـ دمشق ـ بیروت از میان رفت.
این اتفاق را نمی‌توان صرفاً تغییر یک حکومت در دمشق دانست. تهران یکی از اصلی‌ترین مسیرهای لجستیکی و سیاسی خود در شرق مدیترانه را از دست داد و حالا رساندن تجهیزات و پشتیبانی به لبنان بسیار دشوارتر از گذشته شده است.
عراق؛ حلقه بعدی؟
در عراق هنوز نمی‌توان از پایان نفوذ حکومت ایران سخن گفت. گروه‌های مسلح نزدیک به تهران همچنان قدرت، سلاح و نفوذ سیاسی دارند.
اما شرایط آنجا نیز تغییر کرده است.
فشار بر دولت عراق برای محدودکردن فعالیت گروه‌های مسلح و قرارگرفتن سلاح در چارچوب نهادهای رسمی افزایش یافته است. آمریکا نیز فشار اقتصادی بر شبکه‌های مالی مرتبط با برخی گروه‌های نزدیک به تهران را تشدید کرده است.
بخشی از گروه‌ها درباره تحویل یا محدودکردن سلاح مذاکره کرده‌اند و برخی دیگر همچنان مقاومت می‌کنند.
بنابراین عراق هنوز برای تهران از دست نرفته، اما دیگر آن حیاط خلوت کم‌هزینه گذشته هم نیست.
یمن؛ بازویی که هنوز کار می‌کند
حوثی‌ها وضعیت متفاوتی دارند.
آنها هنوز توان حمله به خطوط کشتیرانی، تأسیسات منطقه‌ای و ایجاد بحران در دریای سرخ را دارند. آنان نیز در جریان تحولات اخیر ضربات سهمگمینی دریافت کردند و محاصره چند ساله توان آنان را تحلیل برده است با این حال نمی‌توان همه گروه‌های نیابتی حکومت ایران را در یک وضعیت قرار داد.
مشکل تهران این است که حوثی‌ها نمی‌تواند جای سوریه یا لبنان را بگیرد.
حوثی‌ها می‌توانند در دریای سرخ بحران ایجاد کنند، اما قادر نیستند حلقه گمشده میان تهران، بغداد، دمشق و بیروت را بازسازی کنند.
و این همان تفاوت مهم وضعیت امروز با چند سال قبل است.
جنگی که قرار بود به تهران نرسد
منطق «عمق استراتژیک» این بود که جنگ از مرزهای ایران دور بماند. حکومت هزینه میکرد تا خطوط درگیری در غزه، لبنان، سوریه، عراق و یمن باشد، و اینرا بارها علی خامنه ای در سخنرانی های سالهای اخیر خود مطرح میکرد. اما سرانجام همان چیزی اتفاق افتاد که این راهبرد قرار بود مانع آن شود: جنگ به داخل ایران رسید و آن جنگ نه صرفا در آسمان بلکه جنگ مردم ایران با حکومت در خیابانهای شهرهای ایران بود.
این اتفاق در زمانی رخ داده که حکومت در داخل نیز شرایط گذشته را ندارد. پیامدهای قیام دی ۱۴۰۴، بحران اقتصادی، نارضایتی اجتماعی و فقدان مشروعیت، همزمان با فشار خارجی بر تهران سنگینی می‌کند.
آنچه به‌وضوح تغییر کرده، پیوستگی و قدرت شبکه‌ای است که حکومت ایران طی چهار دهه ساخت و آن را سپر دفاعی خود می‌دانست.
سوریه از این زنجیره خارج شده، حزب‌الله ضربات سنگینی خورده‌اند و آینده گروه‌های عراقی نیز زیر فشار قرار گرفته است.
حالا یک تناقض بزرگ باقی مانده است؛ تناقضی که شاید بهترین معیار برای سنجش حاصل چهار دهه سیاست «عمق استراتژیک» باشد:
اگر قرار بود این همه هزینه، جنگ را از ایران دور نگه دارد، چرا در نهایت جنگ به خود ایران رسید؟
