شیخ محمد خیابانی؛ قیام در دفاع از آزادی و استقلال ایران
چهارده سال پس از پیروزی انقلاب مشروطیت، بار دیگر جنبش و قیامی در دفاع از آزادی و استقلال مردم ایران، به‌رهبری شیخ محمد خیابانی در تبریز بپا شد.
قیامی که هدف‌ش حفظ استقلال کشور از دست‌اندازی‌های استعمار، برقراری حکومت جمهوری و رهایی از استبداد فاسد سلطنتی در ایران بود.
محمد خیابانی طی سخنانی پرشور گفت :من کشته شدن را به تسلیم ترجیح می‌دهم. من پیش دشمن زانو بر زمین نمی‌زنم. من فرزند انقلاب مشروطیت ایرانم. من از اعقاب بابک خرم دین هستم که در برابر خلیفه عرب آن‌چنان رشادت و عظمت از خود بروز داده است.
شیخ محمد خیابانی فرزند انقلاب مشروطه
قیام شیخ محمد خیابانی در ۱۷ فروردین ماه ۱۲۹۹ در دفاع از آزادی و استقلال مردم ایران به وقوع پیوست.
شیخ محمد خیابانی فرزند انقلاب مشروطه ایران بود که در سال ۱۲۸۵ خورشیدی، به پیروزی رسید.
در همان سال با تأسیس انجمن ایالتی در تبریز، زندگی مبارزاتی خیابانی وارد مرحله تازه‌ای شد.
در ادامه مقاومت آزادیخواهان در برابر اضداد مشروطه تبریز محاصره شد.
شیخ محمد خیابانی در دفاع از شهر نقش مهمی ایفا کرد.
در زمانه‌ی خیابانی اوضاع ایران، به خاطر دخالت‌های بیگانگان از جمله روسیه، انگلیس و آلمان، آشفته بود.
پس از خلع محمدعلی شاه از سلطنت، خیابانی در سی سالگی به عنوان نماینده مردم تبریز راهی دوره دوم مجلس شورای ملی گردید. او به نمایندگی مجلس چهارم نیز انتخاب شد ولی هرگز نتوانست در آن مجلس شرکت کند.
اولین حرکت سیاسی شیخ محمد خیابانی مخالفت با اولتیماتوم روسیه
اولین حرکت سیاسی بزرگ خیابانی، مخالفت با اولتیماتوم روسیه در مجلس دوم طی یک نطق بلند یک ساعته بود. او پس از قبول اولتیماتوم توسط دولت وقت و تعطیلی مجلس، در سبزه میدان تهران جلسه‌ای برگزار کرد و بلافاصله برای فرار از دستگیری توسط وثوق الدوله، به خراسان گریخت.
در ماجرای اشغال تبریز توسط عثمانی از مخالفان اشغال ایران بدست قوای بیگانه بود و به همین مناسبت مدتی توسط قوای عثمانی در ارومیه زندانی گردید.
شیخ محمد خیابانی، با قرارداد وثوق‌الدوله با دولت انگلستان (قرارداد ۱۹۱۹) نیز به مبارزه برخاست و از آنجا که حکومت مرکزی را ضعیف و وابسته می‌دید، ایجاد یک تحول اساسی در سیستم حکومت ایران و احیای آزادی را گام نخست برای خانه تکانی ایران و بیرون راندن اشغالگران خارجی می‌دانست؛ ولی برداشتن گام اول را از طریق مذاکره سیاسی امکانپذیر نمی‌شمرد و تنها راه را در قیام و مقاومت در برابر استبداد و دخالت خارجی می‌دید.
در آخرین نطق خیابانی چنین آمده است: «ما می‌گوییم حاکمیت دموکراسی باید در سراسر ایران جاری باشد. برای مدافعه این حق، آخرین مرحله مردن است و مردن در این راه را ما بر زندگی بی‌شرمانه ترجیح می‌دهیم.»
از این رو، بعد از قبول قرارداد ۱۹۱۹ از سوی دولت ایران، در تبریز دست به قیام زد.
قیام شیخ محمد خیابانی در دفاع از آزادی و استقلال ایران
شیخ محمد خیابانی با اعلام غیرقانونی شدن «حزب دموکرات آذربایجان» از سوی وثوق الدوله به تبریز رفت و در تاریخ ۱۷فروردین ۱۲۹۹در آن شهر دست به قیام زد.
دو روز پس از قیام، تبریز آزاد شد و «دولت آزادیستان» در آن شهر پا گرفت. قیام شیخ محمد خیابانی به مدت بیش از ۵ ماه در تبریز ادامه یافت. [ایران را ایرانی باید آزاد کند !… به یاد شیخ محمد خیابانی]
سرانجام روز ۲۲شهریور ۱۲۹۹ تبریز از سوی قوای مخبر السلطنه هدایت، والی منصوب شده آذربایجان، با هدف سرکوب قیام به محاصره درآمد.
شیخ محمد خیابانی در نیمه‌شب ۲۲ شهریور ۱۲۹۹ در حالی‌که در مخفیگاهش در شهر تبریز به محاصره قزاقان استبداد به سرکردگی مخبرالسلطنه درآمده بود، پس از چند ساعت نبرد دلیرانه با مهاجمان در سن 41 سالگی
به شهادت رسید و به عهد و میثاق خونین خود در راه آزادی ایران، عاشقانه وفا نمود.
شیخ‌محمد خیابانی در شب شهادتش فریاد کشید و گفت: ای آزادیخواهان که عهد و میثاق بسته‌اید یا بمیرید و یا ایران را آزاد کنید.
پیکر این مدافع استقلال و آزادی ایران توسط مخبرالسلطنه و بدون تشریفات در امامزاده حمزه دفن شد. اما چند ماه پس از شهادت این سردار آزادی، خانواده‌اش به تهران مهاجرت کردند و پیکر این مدافع آزادی را هم به تهران منتقل کردند. و در حرم عبدالعظیم شهر ری به خاک سپرده شد.
مزار این سردار بزرگ ایرانی در شهرری، صحن باغ طوطی و در نزدیکی مزار ستارخان می باشد.
