گسترش بازارهای مناقشه‌برانگیز زیر سایه استبداد
سعدی در گلستان روایت می‌کند که در روزگار قحطی، بسیاری از قواعد معمول زندگی رنگ می‌بازد و انسان‌ها ناچار به انتخاب‌هایی می‌شوند که در شرایط عادی هرگز به آن تن نمی‌دهند. این روایت تاریخی، تنها یک حکایت اخلاقی نیست، بلکه تصویری از لحظه‌ای است که اقتصاد و اخلاق در نقطه‌ای بحرانی به هم می‌رسند. در چنین وضعیتی، آنچه تغییر می‌کند فقط قیمت کالاها نیست، بلکه ارزش‌ها و هنجارهای اجتماعی نیز دگرگون می‌شوند.
رابطه اقتصاد و اخلاق در ایران نیز امروز در همین چارچوب قابل فهم است. گسترش بازارهای غیرمتعارف، فروش اعضای بدن، افزایش اشکال مختلف مبادله بر پایه اضطرار اقتصادی و کاهش سرمایه اجتماعی، نشان می‌دهد که بحران اقتصادی صرفاً یک مسئله مالی نیست، بلکه بنیان‌های اخلاقی جامعه را نیز تحت تأثیر قرار داده است.
اقتصاددانانی مانند الوین راث در سال‌های اخیر کوشیده‌اند مفهوم «مبادلات منزجرکننده» را توضیح دهند؛ مبادلاتی که دو طرف معامله از آن رضایت دارند، اما جامعه نسبت به آن احساس انزجار یا نگرانی اخلاقی دارد. بازار اعضای بدن، تن‌فروشی یا برخی اشکال مرگ خودخواسته در این دسته قرار می‌گیرند. تجربه ایران در این میان، به یکی از نمونه‌های مورد بحث در ادبیات جهانی اقتصاد اخلاقی تبدیل شده است.
اقتصاد سیاسی بحران اخلاقی در ایران
رابطه اقتصاد و اخلاق در ایران را نمی‌توان جدا از ساختار سیاسی حاکم تحلیل کرد. فقر گسترده، تورم مزمن و کاهش فرصت‌های اقتصادی، محصول تصمیم‌های مقطعی نیستند. این وضعیت نتیجه دهه‌ها تمرکز قدرت، فقدان پاسخ‌گویی و اولویت یافتن منافع سیاسی بر رفاه عمومی است.
در نظام‌های دموکراتیک، نهادهای مدنی و رسانه‌های مستقل می‌توانند درباره مرزهای اخلاقی بازارها گفت‌وگو کنند و برای آن‌ها قواعد مشترک بسازند. اما در ساختارهای اقتدارگرا، تصمیم‌گیری درباره اخلاق عمومی نیز به ابزاری سیاسی تبدیل می‌شود. نتیجه آن است که حکومت از یک سو مدعی دفاع از ارزش‌های اخلاقی است و از سوی دیگر، زمینه‌های اقتصادی فروپاشی همان ارزش‌ها را ایجاد می‌کند.
بیشتر بخوانید
فردایی که نمی‌آید؛ چگونه جنگ، تورم و حکمرانی بحران اقتصاد ایران را به بن‌بست رساند
بازار فروش کلیه در ایران نمونه‌ای روشن از این تناقض است. بخش بزرگی از فروشندگان، افرادی هستند که تحت فشارهای معیشتی و محدودیت‌های مالی به این انتخاب رسیده‌اند. در چنین شرایطی، سخن گفتن از «انتخاب آزاد» بدون توجه به زمینه‌های اقتصادی، تصویری ناقص از واقعیت ارائه می‌دهد.
مایکل سندل و دبرا ساتز نیز بر همین نکته تأکید دارند. آن‌ها معتقدند که فقر می‌تواند آزادی انتخاب را به شکلی جدی محدود کند و برخی معاملات را به نوعی استثمار اقتصادی تبدیل سازد. بنابراین، اخلاق بازار تنها به رضایت دو طرف معامله محدود نمی‌شود، بلکه باید ساختار قدرت و توزیع فرصت‌ها را نیز در نظر گرفت.
بازارهای عجیب؛ محصول اقتصاد بیمار
رابطه اقتصاد و اخلاق در ایران در سال‌های اخیر با ظهور بازارهایی همراه شده که در بسیاری از کشورها یا وجود ندارند یا در حاشیه قرار دارند. از فروش اعضای بدن گرفته تا انواع قراردادهای غیرمتعارف، همگی نشان‌دهنده سازگاری جامعه با فشارهای شدید اقتصادی هستند.
البته این سازگاری، الزاماً نشانه موفقیت نیست. جوامع تحت فشار، برای بقا راه‌حل‌هایی خلق می‌کنند که گاهی هزینه‌های اخلاقی سنگینی به همراه دارد. وقتی افراد برای تأمین هزینه درمان، اجاره خانه یا بازپرداخت بدهی ناچار به فروش بخشی از بدن خود می‌شوند، مسئله صرفاً به یک معامله اقتصادی تقلیل پیدا نمی‌کند.
اقتدارگرایی اقتصادی نیز این روند را تشدید کرده است. انحصارهای گسترده، فساد نهادینه و نبود فرصت برابر، امکان تحرک اجتماعی را محدود کرده‌اند. در نتیجه، بخش‌هایی از جامعه به بازارهایی رانده می‌شوند که پیش‌تر در حاشیه قرار داشتند.
نکته مهم آن است که ممنوعیت کامل نیز لزوماً این بازارها را از میان نمی‌برد. تجربه جهانی نشان می‌دهد که سرکوب صرف، اغلب به گسترش بازارهای زیرزمینی منجر می‌شود. اما این واقعیت به معنای پذیرش وضع موجود نیست. مسئله اصلی، ریشه‌های اقتصادی و سیاسی تولید چنین بازارهایی است.
بازسازی اخلاق عمومی بدون تغییر ساختار ممکن نیست
رابطه اقتصاد و اخلاق در ایران سرانجام به یک پرسش بنیادین می‌رسد؛ آیا می‌توان اخلاق عمومی را در شرایطی بازسازی کرد که خود ساختار سیاسی تولیدکننده فقر، فساد و نابرابری است؟
پاسخ بسیاری از تحلیلگران اقتصاد سیاسی منفی است. اخلاق اجتماعی در خلأ شکل نمی‌گیرد. اعتماد عمومی، همبستگی اجتماعی و مسئولیت‌پذیری شهروندان، نیازمند نهادهای پاسخ‌گو و حکمرانی شفاف هستند. در غیاب این عناصر، جامعه ناچار می‌شود میان بقا و ارزش‌های اخلاقی تعادل‌های دردناکی برقرار کند.
آنچه امروز در ایران مشاهده می‌شود، صرفاً بحران اقتصاد نیست، بلکه بحران مشروعیت اخلاقی ساختار قدرت نیز هست. نظامی که نتواند امنیت اقتصادی و فرصت برابر ایجاد کند، ناخواسته شهروندان را به سمت انتخاب‌هایی سوق می‌دهد که خود آن‌ها نیز از انجامش احساس رضایت اخلاقی ندارند.
از این منظر، بحث اقتصاد اخلاقی فراتر از مقررات‌گذاری بازارهاست. مسئله اصلی، بازسازی بنیان‌های نهادی و سیاسی جامعه است. بدون استقرار نظامی دموکراتیک، سکولار و مبتنی بر حقوق شهروندی، امکان شکل‌گیری اقتصادی انسانی و اخلاق‌محور بسیار محدود خواهد بود.
بنابراین، بازاندیشی درباره رابطه اقتصاد و اخلاق در ایران، ناگزیر به بازاندیشی درباره ساختار قدرت و شیوه حکمرانی نیز منتهی می‌شود. تا زمانی که تولید فقر و نابرابری ادامه یابد، مرزهای اخلاقی جامعه نیز همچنان زیر فشار ضرورت‌های اقتصادی جابه‌جا خواهند شد.
آرمین بهاری
منابع
- کتاب «اقتصاد اخلاقی»، الوین راث، ۲۰۲۵
- ویژه‌نامه شماره ۶۳۳ هفته‌نامه تجارت فردا
- گفت‌وگوی فرشاد فاطمی و مهدی فیضی درباره مبادلات منزجرکننده، خرداد ۱۴۰۵
