شبرنگ به تاریخ، یار نزدیک میرزا کوچک خان چگونه به تله افتاد؟
ابراهیم میرفخرایی در کتاب سردار جنگل چگونگی اعدام دکتر حشمت را به تلخی تشریح کرد. دکتر حشمت از نزدیک ترین یاران میرزا کوچک خان رهبر نهضت جنگل بود. [میرزا کوچک خان، فتح رشت و اعلام جمهوری]
میرفخرایی که خود از آخرین بازماندگان قیام جنگل بود، در کتاب «سردار جنگل» روایت دردناک اعدام دکتر حشمت را تشریح کرد.
فشار قوای دولتی بر نهضت جنگل
او می نویسد: «میرزا بعد از ورود به لاهیجان درنگ را صلاح ندید، زیرا قوای بیست هزار نفره دولت در تعقیبش بود و اجبار داشت که با آن‌ها بجنگد، در حالی‌که قصدش جنگیدن با قوای دولت نبود و حتی‌المقدور از این کار پرهیز داشت. لاجرم با دکتر حشمت و سایر سران جنگل از لاهیجان بیرون رفت و به دامنه‌های جبال لنگرود و رودسر و رانکوه و تنکابن متوجه گشت، لیکن جسته و گریخته بین آن‌ها و نیروی مهاجم جنگ در‌می‌گرفت … که عده‌ی معتنابهی از جنگجویان طرفین به خاک هلاک افتادند…».
فداکاری و محبوبیت دکتر حشمت
نویسنده سردار جنگل سپس در توصیف دکتر حشمت می نویسد: «دکتر ابراهیم حشمت الاطباء فرزند میرزا عباسقلی حکیم‌باشی طالقانی یکی از اطباء حاذق و در عین حال از مردان آزاده و خدمتگذار بود. مردی با ایمان و نیک‌نام که در جنبش مشروطیت از مجاهدین صدیق و طبیب نظام ملی و در قیام جنگل از سران با شخصیت و فداکار بود.
یک‌بار به نمایندگی جنگل به طهران رفت و نظر نخست‌وزیر وقت مستوفی‌الممالک را به مساعدت با جنگل جلب نمود. فعالیتش در پیشرفت قیام جنگل و صمیمیتش در حسن انجام وظیفه محسوس همگان واقع گشته، میرزا و دیگران به وی احترام می‌گذاشتند. در لاهیجان با تسطیح طرق و کوشش در توسعه فرهنگ و تأسیس نظام ملی و احداث نهر حشمت رود که اراضی وسیعی از مزارع برنج را از خطر سوخت مصون می‌داشت، خدماتش را عیان ساخته بود…».
چگونگی تسلیم شدن دکتر حشمت
میرفخرایی در توصیف چگونگی دستگیری و اعدام دکتر حشمت می نویسد: «مقامات نظامی دولت، به دکتر پیام فرستاده و به استناد اینکه مسلمانند و فرد مسلمان به ریختن خون برادران هم‌کیش راضی نیست، پشت قرآنی را به علامت تأمین مهر کرده سوگند یاد نمودند که در صورت تسلیم، جان و مال او مصون از هر نوع تعرض خواهد بود و بعلاوه امکان دارد آینده درخشانی نیز در انتظارش باشد.
دکتر حشمت که به مبانی دینی ایمان داشت، سوگند مقامات نظامی را حمل به صحت نمود و یک روشنایی مبهمی از اعتماد و اطمینان به آنچه شنیده و از نظرش گذشت در قلبش تابید و فکر نمود که سخنانی بدین صمیمیت و غلظت، هرگز بیهوده نخواهد بود. لذا با پیش‌بینی و ارزیابی حوادث محتمل‌الوقوع، سرانجام تسلیم شدن به قوای دولت را به عقب‌نشینی بی‌هدف که نتیجه‌ای نامعلوم داشت رجحان داد و با ۲۷۰ نفر از مجاهدین که تحت فرماندهی‌اش باقی مانده بودند تسلیم شد».
خیانت سران نظامی حکومت
نویسنده نهضت جنگل می نویسد: «بدرفتاری فرماندهان قوای دولت در همان لحظات اولیه‌ی تسلیم، وی را به اشتباهی که نموده بود متوجه ساخت… سرهنگ قریب [یکی از فرماندهان قشون دولت] از رعایت قول شرف نظامیش سرباز زده از هیچگونه اهانت نسبت به دکتر خودداری نکرد. حتی وی را مورد ایراد ضرب و شتم قرار داد. طولی نکشید که جلسه محاکمه نظامی که به خیمه‌شب‌بازی بیشتر شباهت داشت ترتیب داده شد. بدون اینکه حق دفاعی برای دکتر قائل شوند، حکمی را که از پیش انشاء نموده بودند قرائت کردند و به اعدام محکومش ساختند…
ژست دکتر به هنگام اعدام، مظلومانه و یک متانت و وارستگی عجیبی را نشان می‌داد و تجسمی از خونسردی و بی‌اعتنایی‌اش نسبت به زندگی بود. چه بدون اندک تغییر حال یا احساس اضطراب، و بدون اینکه کمترین لرزش و تشویشی از مشاهده این منظره رعب‌انگیز در وی پدید آید. متن نوشته‌ای را که حاکی از محکومیتش به اعدام بود و از طرف مرد سیاه‌چرده بدقیافه‌ای قرائت می‌شد به دقت گوش داد».
لحظات اعدام دکتر حشمت
میرفخرایی آخرین لحظات اعدام دکتر حشمت را چنین شرح می دهد: «مردم به این انتظار بودند که سخنانش را در آخرین لحظات زندگی خواهند شنید، اما او هیچ نگفت و شاید با این سکوت می‌خواست بفهماند که جواب این ترهات [= سخنان پوچ] خاموشی است و لذا بالای چهارچوبه رفت و کلاه نمدی سیاهش را که قیافه موقری به وی داده بود از سر برداشت و به دست یکی از حاضرین سپرد و سپس شنلش را از دوشش بیفکند و تسلیم به یکی از مأمورین نمود و بعد عینک سفیدش را از چشم برگرفت و به شخص دیگر داد.
آن‌وقت نگاه معنی‌داری به جمعیت حاضر نمود. پس از یک آه سرد و توجه به سوی آسمان طناب را شخصاً به گردن انداخت و ریشش را از لابه‌لای طناب بیرون کشید.
از حرکات مظلومانه و در عین حال شجاعانه‌اش دفعتاً صدای ضجه و شیون از میان تماشاچیان برخاست. دژخیمان عجله کرده طناب را بالا کشیدند و برای ارعاب مردم به طور دسته‌جمعی شروع به شلیک نمودند. مردم از صدای شلیک متفرق شده گریختند و دکتر حشمت مردانه بالای دار جان داد (اردیبهشت ۱۲۹۸ خورشیدی) و بدین طریق طومار زندگی مردی که قلبش سرشار از محبت وطن و فرزندان کشور بود درهم نوردید».
می گویند آن روز جنگل گیلان می‌گریست…
