خاوران، جمعهای دیگر پشت درهای بسته؛ یاد جانباختگان تابستان ۶۷ در سوم مهر
خاوران بار دیگر شاهد ایستادگی خانوادههایی شد که هیچگاه از یادکرد عزیزانشان دست نکشیدهاند. روز جمعه سوم مهرماه ۱۴۰۵، جمعی از خانوادههای زندانیان سیاسی اعدامشده در کشتار تابستان ۱۳۶۷ با حضور در اطراف گورستان خاوران، یاد جانباختگان خود را گرامی داشتند. اما بار دیگر درهای این گورستان به روی آنان بسته ماند و از ورودشان جلوگیری شد. با این حال، خانوادهها گلهای خود را پشت همان درهای بسته گذاشتند و مراسم یادبود را همانجا برگزار کردند.
سوم مهر در خاوران؛ گلها پشت درهای بسته
بر اساس گزارشهای منتشرشده، خانوادههای دادخواه در همین روز از طریق شبکههای اجتماعی اعلام کردند که بار دیگر با موانع ورود به محل دفن عزیزانشان روبهرو شدهاند. آنها برای حضور در خاوران و برگزاری مراسم یادبود به این محل مراجعه کرده بودند، اما با درهایی بسته مواجه شدند که هر سال، بار دیگر، پیش رویشان قرار میگیرد.
بیشتر بخوانید
محاصره هوایی ایران، آزمون سخت تهران در برابر همسایگان
در پی این محدودیت، حاضران گلهای خود را پشت درهای خاوران گذاشتند. به گزارش نهادهای حقوق بشری، خانوادهها با قرائت یادنامه و ادای احترام به جانباختگان، مراسمی هرچند کوتاه اما پرمعنا برگزار کردند. این مراسم، در حالی برگزار شد که هیچ نشانه رسمی از قبرها، نامی بر سنگ، یا اجازهای برای کاشت یک درخت وجود ندارد.
گزارشها همچنین حاکی از آن است که در پایان مراسم، نیروهای امنیتی حاضر در محل اقدام به فیلمبرداری از شرکتکنندگان و خانوادهها کردند. این رفتار، تکرار الگویی است که خانوادههای خاوران طی سالهای اخیر بارها آن را گزارش کردهاند؛ حضور نیروهای امنیتی، محدودیت ورود، و مستندسازی چهره کسانی که تنها برای گرامیداشت یاد عزیزانشان آمدهاند ابعادی از ادامه همان کشتار و قتلعام است.
خاوران، نماد یک قتلعام فراموشیناپذیر
گورستان خاوران در جنوبشرق تهران، محل دفن بخشی از زندانیان سیاسی و عقیدتی است که در تابستان ۱۳۶۷ و پیشتر از آن بهطور مخفیانه و دستهجمعی اعدام شدند. بسیاری از این جانباختگان، بدون نام و نشان، در گورهای دستهجمعی به خاک سپرده شدهاند. زمینی که حتی امروز هم فاقد هرگونه علامت رسمی است. غلامرضا ملکیان مشهور به رضا ملک، معاون سابق وزارت اطلاعات ملایان در دوران علی فلاحیان، که بعداً مخالف حاکمیت و زندانی شد در ویدئویی برای بانکیمون، دبیرکل سازمان ملل، تعداد اعدامشدگان تابستان ۶۷ را ۳۳۷۰۰ نفر اعلام کرد. ۹۰ درصد این اعدامشدگان اعضاء و هواداران سازمان مجاهدین خلق ایران بودند.
طی نزدیک به چهار دهه گذشته، خاوران به یکی از نمادهای اصلی یادبود اعدامشدگان سال ۱۳۶۷ در ایران و در میان ایرانیان خارج از کشور تبدیل شده است. هر سال، در سالگردهای مختلف، خانوادههای قربانیان برای گرامیداشت یاد عزیزان خود در این محل یا اطراف آن گردهم میآیند؛ آیینی که با وجود همه محدودیتها، هرگز متوقف نشده است.
چرا درهای خاوران هر سال بسته میماند؟
بر اساس گزارشهای نهادهای حقوق بشری، جلوگیری از ورود خانوادههای دادخواه به خاوران، رویدادی تکرارشونده و نه یک اتفاق مقطعی است. روز ۶ شهریور امسال، همزمان با سیوهشتمین سالگرد کشتار تابستان ۱۳۶۷، گزارشهایی مشابه از ممانعت مأموران امنیتی برای ورود خانوادهها منتشر شد. در آن روز نیز شماری از خانوادهها تصاویر بستگان اعدامشده خود را پشت درهای بسته قرار داده و مراسم یادبود را همانجا برگزار کردند.
خانوادههای خاوران بارها اعلام کردهاند که حضور بر مزار عزیزان خود و گرامیداشت یادشان را ابتداییترین حق انسانی خود میدانند. آنها در نامههایی که در ماههای اخیر منتشر کردهاند، خواستار پایان محدودیتها و برخورد محترمانه با این حق شدهاند؛ حقی که به گفته آنها، فراتر از هر مرز سیاسی، به کرامت انسانی بازماندگان مربوط میشود.
با این حال، تاکنون پاسخ رسمی روشنی به این درخواستها داده نشده و الگوی بستن درها، حضور نیروهای امنیتی و فیلمبرداری از شرکتکنندگان، سال به سال تکرار میشود. این تداوم نشان میدهد مسئله خاوران، نه یک تصمیم موردی، بلکه بخشی از یک رویکرد پایدار سرکوب و کشتار و نقش حقوق بشر در قبال یادبود قربانیان کشتار ۶۷ است.
یاد جاودان؛ ایستادگی خانوادهها در برابر فراموشی
آنچه هر سال در خاوران تکرار میشود، در نگاه نخست تصویری از محدودیت و ممانعت است، اما در عمق خود، روایتی از پایداری است. خانوادههایی که نزدیک به چهار دهه است بیوقفه به این محل بازمیگردند، نشان میدهند که هیچ دری، هرقدر هم بسته باشد، نمیتواند یاد عزیزانشان را از حافظه جمعی پاک کند.
خاوران، با همه سکوت تحمیلیاش، هر سال بار دیگر سخن میگوید. این سخن، از زبان مادران، همسران و فرزندانی بیان میشود که با وجود گذشت دههها، همچنان برای حق دادخواهی و حق سوگواری ایستادهاند؛ ایستادگیای که خود، بخشی جداییناپذیر از یاد جانباختگان این سرزمین است.
منابع
- درهای خاوران بار دیگر به روی خانوادههای دادخواه بسته شد ایرانوایر ۳ مهر ۱۴۰۵
- خانوادههای اعدامشدگان سال ۶۷ بار دیگر از ورود به خاوران منع شدند پیام جوان ۳ مهر ۱۴۰۵
- درهای خاوران امسال هم به روی خانوادههای دادخواه بسته ماند ایرانوایر ۶ شهریور ۱۴۰۵
