نقش ساواک در سرکوب مخالفان و اعمال حکومت ترور
گزیده ادامه خاطرات سولیوان، آخرین سفیر ایالات متحده در ایران را با هم میخوانیم؛
ساواک سازمان خفیه شاه
«تاریخ گذشته ایران نشان میدهد که سازمانهای خفیه پادشاهان که در هر زمان نام مخصوص خود را داشتند، همیشه با قدرت و خشونت عمل میکردهاند. بازداشتهای مخفیانه و شبانه، ربودن و سر به نیست کردن زندانیان و آزار و شکنجه آنها از روشهای معمول و متداول این سازمانها بوده و وجه مشترک همه آنها ایجاد ارعاب و وحشت برای تثبیت قدرت حکومت و خاموش کردن صدای مخالفان بوده است. این سیستم طی قرنها به تثبیت حکومت و دوام سلطنت شاهان ایران کمک کرد.
در این دوره بخصوص در اواخر دهه ۱۹۶۰ و اوائل دهه ۱۹۷۰ نوعی حکومت ترور و وحشت بر ایران حکمفرما بود. نه فقط گروههای شناخته شده مخالف و مبارز بلکه بعضی از سیاستمداران معروف و روشنفکران و خانوادههای مرفه و متجدد هم از تعقیب و آزار ساواک مصون نبودند. بعضیها بطور اسرارآمیزی ناپدید یا ربوده میشدند. شکنجه در زندانها بصورت امری عادی در آمده بود و بعضی از زندانیان زیر شکنجه کشته میشدند.
اعلام حکومت نظامی
راهپیمایی عظیم عید فطر شاه را هم تکان داد. روز هفتم سپتامبر یعنی فردای این راهپیمایی تظاهرات گسترده دیگری در تهران روی داد و قرار تظاهرات و راهپیمایی دیگری برای روز بعد در میدان ژاله تهران گذاشته شد.
شاه که از سرعت سیر حوادث نگران شده بود، عصر روز هفتم سپتامبر فرماندهان نیروهای مسلح را نزد خود فراخواند و یک جلسه طولانی با آنها تشکیل داد. در پایان این جلسه تصمیم گرفته شد در تهران و چند شهر دیگر حکومت نظامی اعلام شود و تاریخ اجرای مقررات نیز صبح روز هشتم سپتامبر تعیین گردید.
اعلام حکومت نظامی یک مبارزه طلبی آشکار با مخالفان بود. صبح روز جمعه هشتم سپتامبر (۱۷ شهریور) طبق قرار قبلی عدهای برای برگزاری تظاهرات در میدان ژاله گرد آمدند.
نیروهای نظامی هم برای متفرق ساختن آنها به میدان فرستاده شدند. فرمانده نیروهای نظامی به کمک یک بلندگو به مردم اخطار میکرد که مقررات حکومت نظامی اعلام شده و اجتماعات غیر قانونی است… بهر حال آنچه مسلم است سربازان به طرف تظاهرکنندگان شلیک کردند و پس از آنکه میدان از جمعیت خالی شد بیش از ۲۰۰ نفر از تظاهرکنندگان کشته شده بودند. [چگونه دیکتاتوری شاه به دیکتاتوری خمینی منتهی شد؟ – قسمت دوم]
دولت نظامی
صبح روز چهارم نوامبر گروهی مجهز به وسائل آتشزا در خیابانهای اصلی شهر به راه افتادند و با برنامه از قبل تدوین شده ساختمانهایی را که قبلا نشان کرده بودند آتش زدند. روزی که حریق تهران آغاز شد سفیر انگلیس برای مذاکره در باره اوضاع جاری و احتمال تشکیل یک دولت نظامی به دفتر من آمده بود.
من به پارسونز گفتم که قبلا دستورالعمل صریحی در این مورد از واشینگتن دریافت داشتهام، ولی او هنوز دستوری از لندن دریافت نکرده بود. بعد از ظهر آن روز تهران شبیه میدان جنگ یا یک شهر بمباران شده بود.
هنوز از بسیاری ساختمانها شعلههای آتش و دود به آسمان بر میخاست. در کنار خیابانها هنوز اتومبیلهای خورد شده میسوختند و هوای شهر از بوی دود لاستیکهای کهنه که در وسط خیابانها میسوخت، خفقان آور شده بود. در همین موقع شاه میخواست هرچه زودتر با من ملاقات کند و من هم پاسخ دادم که اگر راه باز باشد هرچه زودتر خودم را به کاخ خواهم رساند.
برخلاف انتظار شاه را در آن لحظه خیلی آرام یافتم. او گفت که عصر امروز با هلی کوپتر بر فراز شهر پرواز کرده و خرابیهای پایتخت را نظاره کرده است. شاه افزود که صدها ساختمان ویران شده و بسیاری از آنها هنوز در حال سوختن هستند و سپس گفت که برای او چارهای جز استقرار یک دولت نظامی باقی نمانده است.
هنگامی که از کاخ خارج میشدیم ژنرال ازهاری را در سالن انتظار دیدم و چون از موضوع مأموریتی که به او محول خواهد شد، اطلاع داشتیم برایش آرزوی موفقیت کردیم. ازهاری که از جمله ژنرالهای جاه طلب و تشنه قدرت نبود با تحقیر از ما تشکر کرد و با قیافهای افسرده راه دفتر شاه را در پیش گرفت.
عقب نشینی های پهلوی دوم
هر اقدام سیاسی که شاه میخواست برای رفع بحران بعمل بیاورد هم ناقص و هم دیر بود. هرچند باید گفت سیر حوادث به قدری سریع بود و انقلاب ایران در چنان ابعادی گسترش مییافت که شاید اقدامات سریع و به موقع شاه هم در آن شرایط به جایی نمیرسید. در واقع هر امتیازی که شاه به مخالفان میداد بر جرأت و جسارت آنها میافزود و شاه مجبور به عقب نشینی بیشتری میشد.
با وجود این قریب دو ماه شاه در تلاش بود تا شاید بتواند بوسیله گروهی از سیاستمداران که تا حدی از احترام و اعتماد عمومی برخوردار بودند انقلاب را مهار کند و از سقوط رژیم جلوگیری بعمل آورد. [تاریخ نانوشته؛ دیکتاتوری محمدرضا شاه و فقر و نابرابری در ایران]
فرستادگان واشینگتن به ایران
سفر بلومنتال (سناتور دمکرات) به ایران روی هم رفته سفر جالبی بود. ملاقات بلومنتال با شاه هم جالب توجه و آموزنده بود. روزی که به اتفاق بلومنتال به دیدن شاه رفتیم او در یکی از افسردهترین حالات روحی خود بود. تلاش او برای یافتن یک راه حل سیاسی و توافق با گروههای مخالف بینتیجه مانده و امکانات بسیار محدودی در برابر او وجود داشت.
شاه در تمام مدت مذاکره سست و بیحال و پریشان به نظر میرسید و برخلاف گذشته که همیشه سعی میکرد ابتکار صحبت را بدست خود بگیرد، صحبتهایش منحصر به پاسخهای کوتاه و درهم و برهم و گاه بیربط بود.
بلومنتال پس از انجام این ملاقات به من گفت، که از وضع او بسیار ناامید شده و او را مرد میدان مبارزه با مشکلات فعلی و صاحب ارادهای که بتواند دست به اقدامات قاطع و مؤثری برای حفظ قدرت خود بزند نمیبیند.
آخرین و شاید معتبرترین فرستاده واشینگتن به تهران سناتور رابرت بیرد، لیدر اکثریت سنای آمریکا بود. من با توجه به تجاربی که از گفتگویهای خود با شاه داشتم گفتم پیامی که قبلا به آن اشاره کردید این سوال را از طرف شاه در پی خواهد داشت، که آیا آمریکا تیراندازی به طرف مخالفان و سرکوب کامل آنها را توصیه میکند؟
بیرد از این موضوع شوکه شد. ملاقات با شاه محیط یأس و افسردگی را که بر دربار حاکم بود به بیرد نشان داد. ارزیابی شاه از اوضاع ناامید کننده و عکس العمل او در برابر ابراز حمایت و پشتیبانی آمریکا از طرف سناتور بیرد منفی و بی تفاوت بود. ادامه دارد…








