در روزهای گرم مرداد که برای مردم ایران یادآور تابستان خونین سال ۱۳۶۷ است، رژیم ایران بار دیگر ثابت کرده که به‌خوبی می‌داند چگونه تاریخ جنایت‌های خود را پاک‌سازی کند. این‌بار، به دستور خامنه‌ای، قطعه ۴۱ بهشت زهرا ـ که مزار هزاران مجاهد خلق اعدام‌شده در دهه ۶۰ است ـ با ماشین‌آلات سنگین تخریب و صاف شد. این قطعه، به‌عنوان محل دفن قربانیان جنایت علیه بشریت، یکی از مهم‌ترین شواهد نسل‌کشی در ایران به شمار می‌رفت. مأموران وزارت اطلاعات در محل حضور داشتند و مانع نزدیک شدن مردم به این بخش از گورستان شدند.
اگر گذرتان به قطعه ۴۱ افتاده باشد، خواهید دید که این تنها قطعه مخروبه و رسیدگی‌نشده بهشت زهراست؛ قطعه‌ای که به «قطعه اعدام‌ها» شهرت دارد. تخریب این قطعه معنایی بسیار فراتر از «حذف چند سنگ‌قبر» دارد؛ این اقدامی آگاهانه برای قطع پیوند حافظه جمعی با شواهد عینی جنایت است. مکان‌هایی مانند قطعه ۴۱ یا خاوران برای خانواده‌ها و جامعه، اسناد ملموسی از حضور هزاران مجاهد و مبارز اعدام‌شده‌اند و مانعی در برابر روایت تحریف‌شده رژیم که تلاش دارد جنایات خود را کوچک، پراکنده یا موجه جلوه دهد.
وقتی این مکان‌ها نابود می‌شوند، نخستین نتیجه آن، محروم کردن خانواده‌ها از حق شناسایی، سوگواری و پیگیری حقیقت است. رژیم ایران از دو چیز به‌شدت می‌ترسد:
۱. اثبات کمی و کیفی گستره جنایات که نشان می‌دهد قتل‌عام‌ها سازمان‌یافته و به دستور بالاترین مقامات حکومتی ـ یعنی خمینی و خامنه‌ای ـ انجام شده است.
۲. رسیدن این شواهد به دست دادگاه‌ها و نهادهای بین‌المللی که می‌تواند راه هرگونه انکار را بر رژیم ببندد.
از بین بردن مزارها، همان تلاش برای «بی‌اثر کردن مدرک جرم» است. همان‌طور که گزارشگر ویژه سازمان ملل، جاوید رحمان، تأکید کرده، اعدام‌های سال ۶۷ و کشتارهای دهه ۶۰ ویژگی‌های «جنایت علیه بشریت» و حتی «نسل‌کشی» دارند؛ بنابراین پاک‌سازی آثار، خود می‌تواند به‌مثابه ادامه همان جنایت تلقی شود.
در همین زمینه
گورستان خاوران؛ گرامیداشت یاد شهیدان توسط خانواده‌ها در پشت درهای بسته
چرا قطعه ۴۱ هدف قرار گرفت؟
فوری‌ترین پیامد تخریب مزارها، نابودی شواهد میدانی است: سنگ‌قبرها، نشانه‌ها و محل دفن مشخص اجساد که به‌عنوان اسناد مکانیکی و تاریخی عمل می‌کنند. این عناصر یا شکسته و نابود می‌شوند یا زیر خاکبرداری و کارهای عمرانی از بین می‌روند؛ وضعیتی که منابع محلی و گزارش‌های تحقیقی نیز تأیید کرده‌اند. بدون این شواهد، بازسازی وقایع و اثبات وقوع قتل‌عام‌ها برای خانواده‌ها و پژوهشگران دشوارتر می‌شود.
علاوه بر این، رژیم با این کار، خانواده‌ها را از حق سوگواری و برگزاری مراسم یادبود محروم می‌کند. این سیاست، از دهه ۶۰ تاکنون بارها اجرا شده: خانواده‌ها نه‌تنها امکان عزاداری جمعی را از دست می‌دهند، بلکه فرصت عمومی‌کردن روایت خود و جلب توجه جامعه و نهادهای بین‌المللی را نیز از دست می‌دهند. این روند، عدالت‌خواهی و پیگیری حقوقی آینده را تضعیف می‌کند.
برای درک اهمیت این مزارها، بخشی از گزارش خبرگزاری مهر وابسته به سپاه پاسداران، منتشره در ۱۱ مرداد ۱۳۹۵، روشنگر است:
«در گوشه و کنار، هیچ توضیحی درباره آدم‌هایی که آنجا دفن شده‌اند نمی‌بینی. شاید گویاترین توضیح، “سنگ‌قبرهای شکسته” قطعه ۴۱ باشد. تا چشم کار می‌کند، به‌ندرت سنگ‌قبر سالمی پیدا می‌شود. اکثر سنگ‌قبرها کاملاً خرد شده‌اند و به‌سختی می‌شود نوشته‌های رویشان را خواند. بعضی از بازمانده‌ها روی همان سنگ‌های خرد شده دسته‌گل، چند شکلات یا میوه‌ای برای خیرات گذاشته‌اند. هرچند که تازه نیست و بیشتر گل‌ها و میوه‌ها زیر آفتاب تند تابستان خشک شده‌اند.
بین قطعه‌سنگ‌های هیچ قبر شکسته‌ای، تصویری از متوفی نمی‌بینی. فقط اسم و فامیل نوشته شده که آن‌هم با سنگ‌ها درهم شکسته. سنگ‌قبرها معمولاً از بالا شکسته شده‌اند و نوشته‌های پایین بعضی سنگ‌ها خواناست. تاریخ فوت روی تمام سنگ‌قبرها حدوداً یک بازه زمانی است… دوباره به مزارهای سر راهم فکر می‌کنم. خیلی‌ها اسم و نشانی نداشتند و انگار رمزگذاری شده بودند. مثلاً روی دریچه آهنی نوشته H Z. یا فقط اسم و فامیل حک شده. روی یکی فقط یک اسم بود؛ مثلاً “عباس”. دسته‌گل کوچکی که آورده را روی قبر می‌گذارد. با صدای آرام می‌گوید: “همه نه ولی بیشتر آدم‌های این قطعه مخالفان نظام بودن؛ مثلاً از اعضای مجاهدین خلق…”».
پیشینه تخریب مزارها
برای آگاهی نسل جوان ایران، باید حقایق تاریخی بارها بازگویی شوند تا دیکتاتور نتواند واقعیت را وارونه جلوه دهد. از دهه ۶۰، رژیم ایران همراه با اعدام مخالفان، شکنجه خانواده‌ها و بازماندگان را نیز اجرا کرده است. خانواده‌ها حق نداشتند برای عزیزان اعدام‌شده خود سنگ‌قبر بگذارند یا مراسم یادبود برگزار کنند.
مادران و خواهران قربانیان قتل‌عام‌ها روایت‌های بی‌شماری از سنگ‌مزارهای شکسته، قبرهای تخریب‌شده و توهین به مزارها نقل کرده‌اند. این اقدامات بخشی از سیاست سرکوب رژیم بوده و هست. حتی در سال‌های اخیر، مزار شهدای قیام، جوانان اعدام‌شده و نوید افکاری بارها تخریب شده است.
شواهد تاریخی و گزارش‌ها نشان می‌دهد این موارد، انفرادی نیستند. نمونه‌ها شامل تخریب مزار خاوران به بهانه دفن شهروندان بهایی، تغییرات ساختاری در خاوران، و ممانعت از بازدید و تجمع خانواده‌ها در شهرهای مختلف است. سازمان‌های حقوق بشری و خانواده‌ها بارها این اقدامات را مستند کرده‌اند.
عفو بین‌الملل در گزارشی که در ۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۰ منتشر کرد، نوشت:
«گورهای جمعی خاوران که باور می‌رود محل دفن چند صد قربانی ناپدیدسازی قهری و اعدام‌های فراقضایی مخفیانه جمعی تابستان ۱۳۶۷ باشد، طی دهه‌های گذشته چندین مرتبه مورد خاکبرداری با بولدوزر و سایر اقدامات تخریبی قرار گرفته است. این مکان در مبارزه برای حقیقت‌یابی و دادخواهی جایگاهی با اهمیت و تعیین‌کننده در سطح ملی یافته است. مقامات ایران با تحت فشار گذاشتن خانواده‌های بهائی برای دفن عزیزان‌شان در این محل، گورهای جمعی خاوران را هر چه بیشتر در معرض خطر نابودی قرار می‌دهند، شواهد و مدارک پزشکی‌قانونی بسیار مهم در این منطقه را دستکاری می‌کنند و به ارتکاب جرایم “ناپدیدسازی قهری”، “شکنجه” و “سایر اعمال غیرانسانی” علیه خانواده‌های جانباختگان کشتار ۶۷ در ابعاد و به نحوی که جنایت علیه بشریت به شمار می‌آید، ادامه می‌دهند».
ابعاد بین‌المللی و مسئولیت‌ها
از منظر حقوق بین‌الملل، تخریب گورهای جمعی و مزار قربانیان اعدام‌های سیاسی می‌تواند مصداق «ادامه جرم» یا تسهیل «امحاء دلایل جنایات بین‌المللی» تلقی شود؛ به‌ویژه وقتی خود کشتارها پیش‌تر به‌عنوان «جنایت علیه بشریت» یا «نسل‌کشی» شناخته شده‌اند.
بر این اساس، جنایت‌های دهه ۶۰ و سال ۶۷ مصداق کامل جنایت علیه بشریت و نسل‌کشی بوده و تخریب آثار این جنایت‌ها نیز خود یک جنایت دیگر است.
نهادهای بین‌المللی موظف‌اند وارد عمل شوند:
- درخواست فوری توقف عملیات تخریب
- اعزام هیأت حقیقت‌یاب مستقل
- ثبت رسمی مکان‌ها به‌عنوان شواهد جرم
- صدور دستورهای موقتی یا تحریم‌های هدفمند علیه عاملان و سازمان‌های دخیل در این پاک‌سازی
مردم، خانواده‌ها و بازماندگان شهیدان نیز نباید در برابر این جنایت آشکار سکوت کنند. اعتراض حق آنان است و باید به هر قیمتی مانع دست‌درازی رژیم به خاک پاک شهیدان شد. فشار بین‌المللی باید با خواست عدالت‌جویانه مردم و جوانان شورشی همزمان شود تا ماشین جنایت رژیم متوقف گردد.
