بقلم: گل آذین یارند پور
در شرایط کنونی ایران، این پرسش اهمیت اساسی دارد که چه نوع سمبل یا شعاری می‌تواند واقعاً از دلِ تجربه‌ی زیسته بیرون بیاید، مشروعیت پیدا کند و همزمان افراد را به تفکر انتقادی و مسئولیت‌پذیری دعوت کند، بدون آنکه به «همرنگ و هم‌رهبر شدن» برای از ساده‌سازی و فرار از تمایزها منجر شود.
برای پاسخ به این پرسش، باید از یک پیش‌فرض کلیدی آغاز کرد: هیچ سمبل یا شعاری ذاتاً رهایی‌بخش یا سرکوبگر نیست. کارکرد نمادها در نسبت با «تجربه‌ی زیسته»، «ساختارهای قدرت» و «شیوه‌ی مصرف جمعی» تعریف می‌شود. از همین‌رو، مسئله‌ی اصلی در این شرایط امکان‌پذیر شدن نوعی از نمادپردازی است که برآمده از واقعیت اجتماعی باشد، امکان تفکر را بگشاید و عاملیت فردی را تقویت کند.
نکته‌ی مهم در این میان، همخوانی سمبل با «کنسپت واقعی جامعه» ایران است. هر شعاری باید ابتدا مشروعیت خود را به‌دست بیاورد و این مشروعیت تنها زمانی حاصل می‌شود که از دلِ تجربه‌ی زیسته‌ی قیام و مقاومت و با پذیرش آگاهانه‌ی معنای آن بیرون بیاید، نه اینکه به‌صورت القایی یا تحمیلی بر افراد سوار شود. تأکید بر «همرنگ، هم‌صدا و هم‌رهبر شدن» تنها زمانی قابل دفاع است که نتیجه‌ی انتخابی و مسئولیتی آگاهانه باشد، و نه جایگزین یا مخالف این معنا.
در همین زمینه
به‌طور مثال، جامعه‌ی ایران با شکاف‌های انباشته‌ای مواجه است: نسلی، جنسیتی، طبقاتی، قومی و ایدئولوژیک، که در بستری از فشارهای چندلایه، سرکوب و سانسور در چندین دهه دیکتاتوری شکل گرفته‌اند. در چنین شرایطی، افراد و آحاد در وضعیت متلاطم، در میان ترس، ناامنی و تلاش برای عاملیت و برهم زدن آن شرایط و ایجاد تغییر قرار دارند. این دقیقاً همان نقطه‌ای است که باید نسبت به کارکرد سمبل‌ها و در مقابل آن اثر «پروپاگاندا» حساس بود.
پروپاگاندا معمولاً با یک سازوکار روانی مشخص عمل میکند: ابتدا از حس عاطفی و شکنندگی، ناامیدی و اضطراب می‌سازد، و سپس با تقویت حس بدگمانی‌ها و ترس‌ها، در نهایت این حجم را به نوعی هیجان و شیدایی جمعی به‌عنوان تنها راه‌حل هدایت میکند. در این وضعیت، فرد آمادگی بیشتری برای پذیرش پاسخ‌های ساده و قطعی پیدا میکند.
اما البته همه‌ی افراد به یک اندازه تحت‌تأثیر این فرآیند قرار نمی‌گیرند. میزان تأثیرپذیری به عواملی مانند رابطه‌ی فرد با منبع پیام و نیز ساختار روانی او بستگی دارد. انسان‌ها معمولاً چیزهایی را راحت‌تر می‌پذیرند که با باورهای پنهان و ناخودآگاهشان سازگار باشد و در مقابل، اطلاعات ناسازگار را رد می‌کنند. به همین دلیل، پروپاگاندا اغلب نه باور جدید، بلکه همان تمایلات و اضطراب‌های موجود سابق را فعال میکند.
در این میان، مسئله‌ی «استقلال روانی» اهمیت ویژه‌ای پیدا میکند. همه‌ی انسان‌ها در کودکی، از ابتدا، وابسته‌اند، اما همه به یک میزان هم به استقلال فکری و روحی، روانی و… نمی‌رسند. استقلال در اینجا به معنای نفی همکاری، پذیرش یک رهبری یا سازمان‌یافتگی نیست، بلکه به معنای توانایی حفظ قضاوت و مسئولیت فردی در دلِ ساختارهای جمعی است.
در واقع، هر کنش سیاسیِ مؤثر نیازمند نوعی سازمان‌یافتگی و هماهنگی است و بدون شکل‌هایی از رهبری، امکان کنش جمعی پایدار دشوار می‌شود. مسئله زمانی آغاز می‌شود که این رابطه از حالت آگاهانه و انتقادی خارج شده و به نوعی وابستگی به معنای سرسپردگی تبدیل شود؛ جایی که فرد به‌جای مشارکت فعال و پذیرش مسئولیت، به‌دنبال یک تکیه‌گاه بیرونی و نوعی نیروی نجات‌بخش و بزرگ‌نمایی‌شده در خارج از خودِ کوچک و کم‌تأثیرش گردد.
در چنین شرایطی، به‌ویژه در بسترهای پرفشار اجتماعی که در آن افراد بر اثر تجاربشان حتی ممکن است دچار بدگمانی، ترس و بی‌اعتمادی باشند، ممکن است این عوامل باعث شود که آن‌ها بیش از پیش تمایل به یافتن پاسخ‌های ساده و قطعی داشته باشند. این امر محدود به افراد خاصی نیست؛ در شرایط فشار شدید، بسیاری از افراد ممکن است دچار چنین تجربه‌ای باشند و چنین راه‌حل‌هایی را بطلبند.
در اینجا یک تناقض مهم شکل می‌گیرد: فردی که زودتر به یک پاسخ قطعی تکیه میکند، اغلب همزمان دچار کم‌ظرفیتی در نگه داشتن امید و توان مقاومت در سختی‌ها و ناملایمتی‌ها نیز هست. او از یک سو به‌دنبال تکیه‌گاه است و از سوی دیگر از تهدیدها می‌هراسد یا می‌خواهد آن‌ها را دور بزند. به این معنا که در چنین چرخه‌ای احتمالاً فرد در ابتدا و موقتاً احساس آرامش کند و رضایت میکند، اما در بلندمدت و در چرخه حوادث سخت، وابستگی و اضطراب او افزایش می‌یابد. پروپاگاندا دقیقاً از همین وضعیت بهره می‌برد: ابتدا از ترس استفاده میکند، سپس تصویر یک تهدید را برجسته می‌سازد و در نهایت یک «راه‌حل ساده» یا «ناجی» معرفی میکند.
در چنین شرایطی، افراد به‌دلیل کاهش اعتماد به خود ممکن است به‌سمت واگذاری مسئولیت به یک قدرت بیرون از خود سوق داده شوند، که این نه در قالب یک رابطه‌ی آگاهانه شکل گرفته، بلکه در شکل نوعی وابستگی و از خودواگذاری مسئولیت فرم می‌گیرد.
در این چارچوب است که اتفاقاً می‌توان شعارهایی مانند «جاوید شاه» را نیز تحلیل کرد:
این شعار، در بسیاری از کاربردهای امروزی‌اش، نه به‌عنوان یک پروژه‌ی انتقادی، بلکه به‌عنوان یک «پاسخ آماده» عمل میکند؛ پاسخی که پیچیدگی جامعه را به ارجاعی ساده به یک اقتدار موروثی تقلیل می‌دهد. از این منظر، مسئله نوع رابطه با این شعار است: آیا این رابطه مبتنی بر مشارکت و مسئولیت است، یا این شعار فرد را به سمت تبدیل شدن از «فاعل» به «مفعول» در تاریخ تشویق میکند.
از زاویه‌ای دیگر هم، برای برخی افراد این شعار کارکردهایی چون هویت‌سازی، اعتراض یا نوستالژی سیاسی داشته است. بنابراین، کارکرد واقعی این شعار، مثل هر شعار، به بافت اجتماعی و نحوه‌ی استفاده از آن وابسته است.
در نهایت، برای جمع‌بندی می‌توان گفت تفاوت‌های حل‌نشده با تکرار شعار از میان نمی‌روند. هرگاه شعار به‌جای مواجهه با این تفاوت‌ها، راه میان‌بُر بزند یا آن‌ها را نادیده بگیرد، به قالبی ناصادقانه تبدیل می‌شود. در چنین وضعیتی، شعارها به‌جای آنکه افراد را به تفکر و مسئولیت‌پذیری دعوت کنند، آن‌ها را در چارچوب‌های آماده و بی‌پرسش نگه می‌دارند.
بنابراین، معیار سنجش هر شعار این است: آیا افراد را به سمت عاملیت، تفکر و مشارکت فعال در یک ساختار جمعی سوق می‌دهد، یا آن‌ها را در موقعیت وابستگی، انفعال و پرهیز از قیمت دادن نگه می‌دارد؟ پاسخ به این پرسش، تعیین میکند که یک شعار به ابزار رهایی تبدیل شود یا به بازتولید همان ساختارهایی که مدعی نقد آن‌هاست.
نویسنده: گل آذین یارند پور- کارشناس ارشد جامعه شناسی، متخصص و مشاور روانکاوی
