بیکاری و فقر در اقتصاد به بن‌بست رسیده
رژیم ایران در گزارش‌های رسمی خود از کاهش نرخ بیکاری سخن می‌گوید، اما واقعیت بازار کار تصویر دیگری را نشان می‌دهد. امروز مسئله تنها بیکاری نیست؛ بلکه پدیده‌ای به نام «بیکاری پنهان» یا «خروج از بازار کار» به یکی از جدی‌ترین بحران‌های اقتصادی کشور تبدیل شده است. میلیون‌ها نفر، به‌ویژه جوانان و زنان تحصیل‌کرده، دیگر حتی در جست‌وجوی شغل نیستند و همین موضوع باعث شده نرخ رسمی بیکاری کمتر از واقعیت به نظر برسد.
بر اساس تعریف مرکز آمار ایران، تنها افرادی بیکار محسوب می‌شوند که در هفته مرجع فاقد شغل بوده و به‌طور فعال در جست‌وجوی کار باشند. بنابراین کسانی که به دلیل ناامیدی از یافتن شغل، جست‌وجوی کار را کنار گذاشته‌اند، دیگر در آمار بیکاران قرار نمی‌گیرند و از جمعیت فعال اقتصادی حذف می‌شوند. به همین دلیل، کاهش نرخ بیکاری الزاماً به معنای ایجاد فرصت‌های شغلی جدید نیست و در بسیاری موارد، نتیجه کاهش نرخ مشارکت اقتصادی است.
آخرین گزارش‌های رسمی مرکز آمار ایران نشان می‌دهد نرخ مشارکت اقتصادی کشور در سال ۱۴۰۴ حدود ۳۸ درصد بوده است. به بیان دیگر، بیش از ۶۲ درصد جمعیت در سن کار نه شاغل هستند و نه در جست‌وجوی شغل؛ رقمی که در مقایسه با بسیاری از کشورهای منطقه و اقتصادهای نوظهور، بسیار پایین ارزیابی می‌شود. در بسیاری از کشورهای با درآمد متوسط، نرخ مشارکت اقتصادی بین ۵۵ تا ۷۰ درصد در نوسان است.
شدت این بحران در میان زنان به‌مراتب بیشتر است. نرخ مشارکت اقتصادی زنان در ایران یکی از پایین‌ترین نرخ‌ها در جهان به شمار می‌رود و در سال‌های اخیر در محدوده ۱۳ تا ۱۵ درصد نوسان داشته است. بسیاری از زنان دارای تحصیلات دانشگاهی، به دلیل کمبود فرصت‌های شغلی، تبعیض در استخدام، ناامنی شغلی و دستمزدهای پایین، عملاً از بازار کار خارج شده‌اند. برخی اقتصاددانان از جمله زهرا کریمی نیز نسبت به کاهش مستمر حضور زنان در بازار کار هشدار داده و آن را یکی از نشانه‌های ضعف ساختاری اقتصاد ایران دانسته‌اند.
بیکاری جوانان خانمانسوز است
جوانان نیز با شرایط مشابهی روبه‌رو هستند. طبق آمارهای رسمی، نرخ بیکاری در گروه سنی ۱۵ تا ۲۴ سال همچنان بیش از دو برابر میانگین نرخ بیکاری کشور است و در برخی استان‌ها به بیش از ۲۰ درصد می‌رسد. در عین حال، بخش قابل توجهی از فارغ‌التحصیلان دانشگاهی یا ناچارند در مشاغلی نامرتبط با تخصص خود فعالیت کنند یا به دلیل نبود فرصت مناسب، از جست‌وجوی کار منصرف می‌شوند.
بیشتر بخوانید
نتایج نظرسنجی مؤسسه جاب‌ویژن نیز تصویری مشابه ارائه می‌دهد. بر اساس این گزارش، ۶۶ درصد کارجویان مهم‌ترین مطالبه خود را ایجاد فرصت‌های شغلی جدید و ثبات اقتصادی عنوان کرده‌اند و ۷۴ درصد نیز اعلام کرده‌اند برای مقابله با فشارهای معیشتی، ناچار به کاهش هزینه‌های زندگی شده‌اند. این آمارها نشان می‌دهد دغدغه اصلی نیروی کار دیگر تنها یافتن شغل نیست، بلکه دستیابی به شغلی پایدار با درآمدی متناسب با هزینه‌های زندگی است.
اقتصاددانان دلایل متعددی برای گسترش این بحران برمی‌شمارند؛ از جمله کاهش سرمایه‌گذاری، فرسودگی صنایع، تعطیلی یا کاهش ظرفیت واحدهای تولیدی، بحران انرژی و قطع مکرر برق صنایع، تورم مزمن، نااطمینانی اقتصادی، تشدید تحریم‌ها و پیامدهای جنگ. مجموعه این عوامل موجب شده تقاضا برای نیروی کار کاهش یابد و ظرفیت اشتغال‌زایی اقتصاد به پایین‌ترین سطوح در سال‌های اخیر برسد.
با این حال، بسیاری از کارشناسان معتقدند ریشه اصلی بحران اشتغال را باید فراتر از شاخص‌های اقتصادی جست‌وجو کرد. فساد ساختاری، گسترش نهادهای انحصاری، دخالت گسترده نهادهای حکومتی و نظامی در اقتصاد، نبود امنیت سرمایه‌گذاری، تغییر مداوم مقررات و ضعف حاکمیت قانون، فضای کسب‌وکار را برای سرمایه‌گذاران داخلی و خارجی نامطمئن کرده و انگیزه ایجاد کسب‌وکارهای جدید را از میان برده است.
تجربه کشورهای موفق نشان می‌دهد اشتغال پایدار نتیجه رشد اقتصادی مستمر، سرمایه‌گذاری مولد، ثبات قوانین، رقابت سالم و اعتماد فعالان اقتصادی به نظام حکمرانی است. ایران از نظر منابع طبیعی، نیروی انسانی متخصص و ظرفیت‌های صنعتی با کمبود جدی مواجه نیست؛ اما تا زمانی که ساختارهای رانتی، فساد گسترده، اقتصاد غیررقابتی و مداخلات گسترده حکومت بر اقتصاد ادامه داشته باشد، حتی کاهش تحریم‌ها یا توافق‌های خارجی نیز به‌تنهایی قادر به حل بحران اشتغال نخواهد بود.
در چنین شرایطی، کاهش نرخ رسمی بیکاری بیش از آنکه نشانه بهبود بازار کار باشد، بیانگر گسترش پدیده‌ای است که اقتصاددانان آن را «بیکاری پنهان» و «ناامیدی از اشتغال» می‌نامند؛ بحرانی خاموش که هر روز بخش بیشتری از نیروی انسانی کشور را از چرخه تولید و فعالیت اقتصادی خارج می‌کند و چشم‌انداز بازار کار را بیش از پیش تیره می‌سازد.
