ایران با همه تاریخ، فرهنگ و گذشته غنی خود، همواره با نیروهای واپسگرا مواجه بوده است؛ به‌ویژه در میان نمایندگان اسلام ارتجاعی که در برابر دستاوردهای علم، دانش نوین و فناوری‌های جدید ایستاده‌اند و گذشته را به رخ مردم می‌کشند. شکاف عمیق میان سنت و مدرنیته، این وضعیت را شکل داده است. از مخالفت با برق و تلگراف در دوران قاجار تا تکفیر فناوری‌های نوین، این جهل و جمود نه‌تنها حرکت علمی را کند کرده، بلکه در برابر تحولات اجتماعی مانند حقوق زنان و آزادی‌های مدنی نیز قد علم کرده است.
سخنان اخیر پزشکیان، رئیس‌جمهور منصوب خامنه‌ای، در توجیه ناترازی برق با دعوت به استفاده از بادبزن به‌جای کولر، نمونه‌ای گویا از این ذهنیت عقب‌گراست. او گفته است:
«مصرف را پایین بیاوریم تا تقاضا کاهش یابد. قدیم مگر کولر و پنکه در خانه‌هایمان بود؟ در دمای ۳۵ درجه مشکلی داشتیم؟ همین یک کار را اگر انجام دهیم، دیگر مشکلی در کشور نخواهیم داشت.»
این رویکرد که ناکارآمدی‌های ساختاری را با ساده‌سازی و بازگشت به گذشته توجیه می‌کند، بازتاب چالش‌های تاریخی در پذیرش الزامات و پیامدهای اندیشه‌های نو و تحولات بشری است. چنین مواضعی نه‌تنها بحران‌هایی مانند ناترازی برق را حل نمی‌کند، بلکه آن‌ها را به سمت ابَر‌بحران‌هایی عمیق‌تر سوق می‌دهد.
عاقبت عقبگرد به گذشته و تاریخ
پویا جبل‌عاملی، اقتصاددان، می‌گوید:
«جناب رئیس‌جمهور خواستار بازگشت به دوره‌ای شده‌اند که مردم بدون کولر و پنکه، دمای ۳۵ درجه را تحمل می‌کردند. اولاً باید بر وضعیتی گریست که چنین سخنانی از زبان شخص دوم مملکت برمی‌آید. همین هفته گذشته ببینید در جنوب خلیج فارس چه پروژه‌هایی، سرمایه‌گذاری‌هایی و افقی برای آینده ترسیم می‌شود، آن‌وقت ما باید زندگی‌مان را به دهه‌ها قبل برگردانیم تا دولت بتواند کارش را پیش ببرد.»
افت متوالی رتبه علمی ایران
در همین حال، وزیر علوم رژیم حاکم، از افت سه‌پله‌ای رتبه علمی ایران در جهان خبر داد و گفت:
«این موضوع نگران‌کننده است و وزارت علوم به آن توجه دارد. از سال ۲۰۲۱، رتبه علمی کشور که در جایگاه ۱۴ جهان بود، به ۱۷ سقوط کرده است.»
شکاف گذشته و امروز در ایران
مخالفت نظام ولایت مطلقه فقیه با حقوق بشر، اندیشه‌های نو و تمدن مدرن، ریشه در ترس از تغییر، بی‌اعتمادی به ناشناخته‌ها و هراس از نفوذ فرهنگی دارد. این مقاومت، نه‌تنها در فناوری بلکه در موضوعاتی مانند حجاب و حقوق اساسی نیز ادامه یافته است.
هراس‌های تاریخی در برابر دستاوردهای تازه
برق و تلگراف: در دوران قاجار، برخی علمای واپسگرا برق را «جادوی فرنگی» خواندند و تلگراف را به‌خاطر شباهتش با «جن و شیطان» نکوهش کردند.
صنعت چاپ: در دوره صفویه و قاجار، چاپ قرآن با دستگاه به بهانه احتمال تحریف یا بی‌حرمتی، سال‌ها با مقاومت علما مواجه بود.
دارالفنون و علوم جدید: تأسیس دارالفنون برای آموزش ریاضی و طب غربی، با مخالفتی جاهلانه از سوی کسانی همراه شد که آن را مایه فساد می‌دانستند.
سینما و رادیو: سینما به‌دلیل نمایش زنان، مفسده‌انگیز تلقی شد و رادیو به خاطر انتقال صدا از راه دور، «صدای شیطان» نام گرفت.
واکسن و هواپیما: ورود واکسن آبله با شبهه نجاست و «دخالت در اراده الهی» رد شد؛ هواپیما نیز «غیرطبیعی» قلمداد می‌شد.
دوش حمام و کشف حجاب: جایگزینی دوش با حمام‌های خزینه‌ای و کشف حجاب با اتهام غرب‌گرایی روبه‌رو شد.
دوچرخه‌سواری زنان و تلویزیون رنگی: دوچرخه‌سواری زنان نقض عفت عمومی شمرده شد؛ در دیوارنویسی‌ها آمده بود:
«خواهرم! با دوچرخه به جهنم نرو!»
تلویزیون رنگی هم «چشم‌بندی» یا «جادو» توصیف می‌شد.
شطرنج و عکاسی: شطرنج به‌دلیل ارتباط با قمار حرام اعلام شد؛ ملاهادی سبزواری پس از دیدن عکس خود گفت:
«اگر این منم، پس خودم کی‌ام؟!»
تقویم و ساعت جدید: رسمی شدن تقویم شمسی و ساعت مکانیکی با واکنش تند علما روبه‌رو شد که آن را تحمیل فرنگیان می‌دانستند.
در همین زمینه
مارهای ارتجاع چگونه گنج و دارایی یک ملت را به غارت بردند؟
شکاف معرفتی و چالش‌های پذیرش مدرنیته
این مقاومت‌ها ریشه در شکاف معرفتی میان سنت، گذشته و مدرنیته دارد. هرچند بسیاری از این فناوری‌ها در نهایت در فرهنگ پذیرفته شدند، اما روند پذیرش آن‌ها پر از چالش بود و زمان‌بر.
بحران معاصر: ناترازی برق و توجیهات پزشکیان
امروز، ایران با بحران ناترازی برق مواجه است؛ بحرانی با تبعات اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی. اما مسعود پزشکیان، به‌جای ارائه راه‌حل‌های علمی، با ساده‌انگاری و عقب‌گرایی، فرافکنی می‌کند. این موضع، نه‌تنها ناکارآمدی‌های ساختاری را پنهان می‌سازد، بلکه زندگی میلیون‌ها نفر را بیش از پیش تحت فشار قرار می‌دهد.
از تاریخ تا امروز
موضع پزشکیان، نشانه‌ای از استیصال در برابر ناکارآمدی‌های ساختاری است. این رویکرد مشابه نمونه‌های تاریخی عقبگرد در کشورهایی مانند لهستان و رومانی در دهه ۱۹۸۰ است که با توجیهات ساده‌انگارانه، بحران‌ها را تشدید کردند. در ایران، عواملی مانند شکاف اقتصادی-سیاسی، تحریم‌ها و ناتوانی در جذب سرمایه خارجی، بحران ناترازی برق را تشدید کرده است. این ناکارآمدی‌ها، همراه با مقاومت در برابر اصلاحات اجتماعی مانند حقوق زنان و آزادی‌های مدنی، نشان‌دهنده تداوم ذهنیت ستیزه‌گری در برابر دنیای جدید است.
نیروهای میرا از صحنه حذف خواهند شد
ستیز با فناوری و تحولات اجتماعی، از برق و تلگراف تا واکسن و حقوق زنان، ریشه در ترس از تغییر دارد. سخنان پزشکیان درباره استفاده از بادبزن، بازتاب ذهنیتی است که به‌جای حل مسائل، عقبگرد را ترجیح می‌دهد. این ذهنیت، با اتلاف سرمایه انسانی و منابع کشور، بحران‌هایی مانند ناترازی برق را به تهدیدی جدی بدل می‌کند.
تاریخ نشان داده است که عقبگرد، هرگز راه‌حل نبوده و نخواهد بود. روند تکاملی جامعه بشری ثابت کرده که نیروهای واپسگرا، هرچند مدتی دوام آورند، سرانجام به دست آگاه‌ترین و پاکبازترین فرزندان خلق، از صحنه‌ی تاریخ جارو خواهند شد.
آرمین بهاری
