گاهی چنان به نظم کنونی عادت می‌کنیم که گمان می‌بریم از آغاز جهان تا به امروز همین‌گونه بوده است! یکی از این عادات، وجود ابرقدرت‌هاست. امروزه جهان تک‌قطبی است؛ یعنی ایالات متحده به‌عنوان قدرت برتر، رقیبی در برابر خود نمی‌بیند. در حالی که اگر چند دهه پیش می‌زیستیم، جهانی متفاوت پیش رو داشتیم. ابرقدرت شوروی در برابر آمریکا ایستاده بود و جهان از نظمی دیگر برخوردار بود. حالا تصور کنید به چند صد یا چند هزار سال پیش بازگردیم. واقعاً جهان چه شکلی داشت؟ ابرقدرت یا ابرقدرت‌های آن زمان چه کسانی بودند؟
ابرقدرت جهان باستان
ابرقدرتی که برای دو قرن در جهان باستان فرمانروایی کرد، امپراتوری‌ای از اقوام گوناگون بود. اولین امپراتوری جهانی تاریخ، امپراتوری پارس بود. ۳۳۰ سال پیش از میلاد مسیح، سربازان اسکندر مقدونی پایتخت آن، پرسپولیس، را به آتش کشیدند. اما در سال ۱۹۳۳، دو پژوهشگر حقیقت متفاوتی را برملا کردند؛ با این حال، آن دو درگیر فتنه‌های سیاسی شدند. یکی نابود شد و از دیگری دفتر خاطراتی به جا ماند که داستانشان را برای نخستین بار روایت می‌کند. در جنوب سرزمین پارس، در سال ۱۹۲۹، کتیبه باستانی توجه «ارنست هرزفلد»، باستان‌شناس، را به مقبره سلطنتی جلب کرد. او به دلیل تخصصش برای بررسی کتیبه باستانی داریوش کبیر به آنجا رفته بود و در حال کار بر آخرین ترجمه وصیت داریوش کبیر بود. در کتیبه آمده بود: «من داریوش، شاه شاهان، شاه جهان و شاه تمام مردم این سرزمین عظیم و وسیع هستم. از تبار هخامنشی و پسر آریایی یک پارسی هستم. بر سرزمین‌های ماورای پارس حکومت کردم. آنها هدایایی برای من پیشکش و از قوانین من پیروی می‌کردند.» مقبره داریوش در پاسارگاد اکنون خالی است؛ معمایی که ارنست و دستیارانش باید آن را حل می‌کردند. حاکمان پارس بر سرزمینی وسیع‌تر از هر قوم دیگری پیش از خود فرمان راندند؛ از آفریقای شمالی تا آسیای مرکزی. چگونه توانستند در این گستره حکمرانی کنند؟ حتی باستان‌شناسان امروزی نیز با این پرسش روبه‌رو هستند. در جین‌جان، واقع در جنوب زاگرس، بقایای امپراتوری کشف شده است.
در این زمینه
پرسپولیس
باستان‌شناسان کنونی در تلاشند دریابند چگونه شبکه قدرت از پایتخت باستانی پرسپولیس به دیگر مناطق گسترش یافت. صعود هخامنشیان به قدرت در سال ۵۵۰ پیش از میلاد مسیح در همین دره‌های حاصلخیز رخ داد. آبی که از برف‌های کوه‌ها سرازیر می‌شد، خاک این منطقه را در تمام طول سال بارور نگه می‌داشت. مردم پارس برای مدت‌ها نیمه‌کوچ‌نشین بودند و زمستان‌ها به سوی دره‌ها کوچ می‌کردند. سپس همان‌جا ماندگار شدند و امپراتوری خود را بنیان نهادند. در مرکز منطقه پاسارگاد، مقبره سلطنتی بنیان‌گذار این امپراتوری، کوروش کبیر، قرار دارد. در یکی از این مکان‌ها تصویری وجود دارد که گفته می‌شود تصویر کوروش است، اما این نقش کاملاً مخدوش شده است. مقبره کوروش کبیر بیش از ۲۵۰۰ سال در معرض باد و باران و عوامل طبیعی بوده است. از زمان تخریب این مکان به دست اسکندر مقدونی، تنها ستون‌های آن باقی مانده‌اند. در همان سال ۱۹۳۳، هرزفلد به‌طور ناگهانی به یک لوح مدفون برخورد کرد و در یکی از کاوش‌ها به اکتشافی شگفت‌انگیز رسید. برجسته‌کاری‌های قصر نشان می‌داد که مردم روستانشین هدایایی را برای پادشاه می‌برند. سفیران با فلزات گران‌بها و حیوانات نایاب به سوی پادشاه گام برمی‌داشتند.
مقایسه با آکروپولیس
در واقع، این منطقه به‌عنوان پایتخت امپراتوری ساخته شده بود. نقطه مرکزی آن، مجموعه‌ای عظیم از کاخ‌ها بود که بر روی بلوک‌های سنگی بزرگ بنا شده بود. این بنا با ۱۵۰ هزار متر مربع وسعت، تقریباً سه برابر بزرگ‌تر از بنای آکروپولیس در آتن بود. این مجموعه شامل سه کاخ اصلی بود که در امتداد یکدیگر و بر روی هم ساخته شده بودند: کاخ آینه داریوش، اتاق تخت امپراتوری (آپادانا)، و تالار صد ستون که توسط خشایارشاه بنا نهاده شده بود. ورود نور از سقفی با ارتفاع ۲۰ متر، هر واردشونده را تحت تأثیر قرار می‌داد. آنها بهترین‌ها را برای این هنرنمایی به کار می‌گرفتند.
در واقع، کسانی که این کار را انجام می‌دادند برده نبودند، بلکه معماران و هنرمندانی بودند که با دستمزد بالا در این پروژه فعالیت داشتند. آنها کاری کردند که برای آیندگان سبکی از هنر پارسی شد. اما در حقیقت، قدرتی که امپراتوری را یکپارچه نگه می‌داشت، نوشتن بود. هیچ امپراتوری به این سرعت به قلمروهای دیگر گسترش نیافته بود. طی ۵۰ سال، آنها توانستند ۱۰ میلیون کیلومتر مربع زمین را تحت فرمان خود درآورند. هنوز رازهای زیادی درباره این امپراتوری باقی مانده است. اما لوح‌های یافت‌شده در دهه ۳۰ نشان می‌دهد که یک شبکه اقتصادی عامل مهمی در انسجام این امپراتوری بوده است. پادشاهان سرزمین پرسیا برای ۲۳۰ سال فرمانروایی کردند؛ ۲.۵ قرن پادشاهی که با ثبات و پایداری بیش از هر امپراتوری دیگر همراه بود. داریوش بزرگ در اساسنامه خود به مردمان تأکید می‌کند که می‌خواهد فرهنگ مردم پارسی را به فرهنگی والا تبدیل کند، و چنین به وعده خود وفا کرده است.
