دکتر عزیز فولادوند جامعه شناس از آلمان
مقوله تشکیلات در ذهن اصولا مفهوم سیاسی را متبادر میکند. در شروع بهتر است از مفهوم گروه اجتماعی آغاز کنیم. که در پروسه تکاملی خودش در یک فرایند پیچیده اجتماعی به تشکیلات و تشکل می‌رسد. گروه اجتماعی اصولا خشت بنای جامعه است. درواقع کوچکترین واحد اجتماعی است. انسان زیستش در گروه اجتماعی شکل می گیرد.
بدون گروه اجتماعی, زیست انسان حتی بقای فیزیکی، هنری، بقای اقتصادی و بقای فرهنگی اش نامتصور است. انسان موجودی اجتماعی است و در چهارچوب گروه اجتماعی است که زیست خودش را رقم میزند. گروه اجتماعی بنیادی ترین عنصر به مثابه سلول در واقع ارگانیسم جامعه است. این گروه عناصری دارد که با شناخت این عناصر ما میتوانیم بهتر تشکیلات را درک کنیم.
تشکل انسانها بیشتر از ۲ نفر به گروه اجتماعی تعلق می‌گیرد. به مجردی که ۲ نفر در یک کنش و واکنش متقابل با همدیگر قرار گرفتند سوشیال انتراکشن رخ می‌دهد. این گروه متقابل در پروسه تکمیل خودش وظایفی را به عهده می‌گیرد. ساختار درونی‌اش از مؤلفه‌هایی است که بعدا در جامعه شناسی کلان به تشکیلات احزاب و گروههای متعدد سیاسی وارد خواهد شد.
در یک گروه کوچک اجتماعی ما عناصری را داریم که برای ما روشن میکند گروه اجتماعی چیست؟ از ۲ نفر به بالا وقتی دو فرد در کنش اجتماعی قرار گرفتند گروه اجتماعی شکل می‌گیرد. این گروه دارای یک هدف است. هدفی را برای خودش تعریف میکند. هدف ممکن است اقتصادی باشد, ورزشی باشد, هنری و غیره باشد. در این گروه یک سلسله مراتب فرماندهی و فرمان بری شکل می‌گیرد. فرمان از بالا جاری میشود. حالا فرمانهای نظامی داریم تا فرمان اقتصادی، بخشنامه‌ها، آیین نامه‌ها و غیره.
شکل گیری رهبری در یک گروه اجتماعی یا تشکیلات
بعد از درون این سیستم و فرمانبری چیزی به نام رهبری شکل می‌گیرد. این گروه دارای یک فرهنگ، یک نوع مناسک یک نوع آداب و یک نوع دستگاه ارزشی است. که این دستگاه ارزشی را به همه اعضای خودش منتقل میکند. این گروه می‌تواند حیاتی نسبتا پایدار داشته باشد. اگر یک حیات غیر پایدار داشته باشد ما نمی‌توانیم از گروه اجتماعی صحبت بکنیم, باید یک حیات پایدار یا نسبتا پایدار داشته باشد که بتواند به اهداف تعیین شده خود درآن چارچوب تعریف شده دسترسی پیدا کند. ما گروههای مختلف اجتماعی را داریم. انسان از بدو تولدش ناآگاهانه و بدون اختیار وارد یک گروه اجتماعی میشود.
کوچکترین گروه اجتماعی خانواده است. ما از این گروهها به عنوان گروههای نخستین نام می‌بریم. یعنی گروه‌هایی که بدون آگاهی و بدون اختیار فرد صورت گرفته باشد. گروههای دیگر را داریم که در جامعه شناسی به گروههای ثانویه مشهور است. گروه ثانویه به گروهایی اطلاق میشود که فرد بعدا با اختیار و آگاهی وارد آن میشود. گروههای ورزشی یا درسی یا هنری از این نوع هستند.
دراین گروه اجتماعی چیزی به اسم همسانی گروهی شکل می‌گیرد. همسانی گروهی زمانی اتفاق می‌افتد که آن گروه توفیق بیابد بین اعضای گروه خودش یک تعادل ایجاد بکند. تبعیضات را رفع بکند. بتواند با خودخواهی با خودمنشی و با خودرایی در درون گروه مبارزه بکند. وقتی که همسانی گروهی پایدار بشود و در واقع آگاهانه باشد ما از سازگاری گروهی صحبت می‌کنیم. سازگاری گروهی در واقع در پروسه تکاملی خودش یک نظامی را به وجود می‌آورد که آن نظام در جامعه شناسی سازمان نام می‌گیرد.
یعنی ارگانی که در آن وفاق گروهی وجود دارد. بین تمامی اجزا و تمامی بخشهای آن سازگاری گروهی وجود دارد. این گروه اجتماعی می‌تواند در ادامه کار خودش در یک کنش و واکنش نسبتا پایدار به اهداف تعریف شده خود در یک مکانیزم فرماندهی و فرمان بری برسد.
اگر بخواهیم این را به بیان سیاسی فرموله کنیم ما در یک گروه اجتماعی وحدت ایدئولوژیک داریم. درواقع وحدت ایدئولوژیک، ارزش‌های نهادینه شده در هر گروه اجتماعی است؛ حتی یک گروه ورزشی، یک گروه اقتصادی دارای یک وحدت ارزشی است. حتی یک واحد اقتصادی دارای یک دستگاه ارزشی است به این می‌گویند وحدت ایدئولوژیک.
در قدم بعد ما در هر گروه اجتماعی چه در شکل ساده و اولیه آن و چه در شکل پیچیده و ثانویه اش ما شاهد وحدت استراتژیک هستیم.
وحدت استراتژیک یعنی هدفهای تعیین شده توسط گروه. فرض کنید یک گروه اقتصادی هدف تعیین شده‌اش افزایش سود است. می‌خواهد سودهای کلان را در یک مدت معین زمانی رقم بزند.
یعنی در آن گروه یک وفاق و یک وحدت با اهداف تعیین شده و ارزش‌های تعریف شده به وجود میآید. پس ما در هر گروه اجتماعی در شکل ساده و یا شکل پیچیده اش شاهد این سه وحدت هستیم؛ وحدت استراتژیک، وحدت ایدئولوژیک و وحدت تشکیلاتی.
بنابراین این گروه اجتماعی است که از درونش تشکل و تشکیلات بیرون میآید. انسان نمی‌تواند بدون یک تشکل باشد. به مجرد اینکه وارد یک گروه اجتماعی شد در واقع وارد یک تشکل شده است. تشکل؛ تشکیلاتی است که زیست اجتماعی ما را سامان می‌دهد. در تمامی پهنه‌ها و سپهرهای زندگی اجتماعی ما شاهد وجود این تشکلها هستیم.
پیوند بین تحولات اجتماعی و تشکل
اصولا جامعه یعنی تاریخ جامعه در روند تکاملی خودش از مراحلی عبور میکند. در حین عبور از مراحل مختلف است که جوامع مختلف دوران‌های مختلف تاریخ خودش تعریف میکند. در این کنش و واکنش‌ها هم تأثیرات درونی می‌پذیرد و هم بر محیط بیرون از خودش تاثیر می‌گذارد. از دوران کهن تا کنون چنین بوده است. جامعه در یک کنش و واکنش نه تنها با درون خودش بلکه با بیرون خودش هم قرار دارد. این تغییر و تحولات در تاریخ جامعه یا به طور ناگهانی است که انقلاب است. یا اینکه بطور نامحسوس و آرام صورت می‌گیرد. برای این تغییرات نامحسوس و آرام و نیز تغییرات بنیادی و ناگهانی ما با پارامترهایی برخورد می‌کنیم که به آن می‌گوییم معین عمل یا کاتالیزور.
شما فرض کنید دریک جامعه روستایی یک کارخانه را احداث می‌کنید. این کارخانه به عنوان یک نهاد و تشکل وارد یک بافت جدید میشود و تأثیرات ژرفی را بر بافت این جامعه روستایی باقی می‌گذارد. آن کارخانه یک تشکیلات است. یک سیستم فرماندهی دارد. یک رهبری دارد. اهداف تعیین شده دارد. ارزش‌های درونی آن در واقع تعریف شده و با آن ارزش‌ها وارد یک جامعه روستایی میشود و به عنوان کاتالیزور عمل میکند و تغییرات زنجیره ای را در آن جامعه روستایی به جا می‌گذارد.
ما این نهادها را میتوانیم در پهنه‌های دیگر هم شاهد باشیم. فرض کنیم در پهنه اقتصاد بین‌المللی سیاست بین‌المللی نهادهایی وجود دارد که با یک رهبری معینی اهداف معینی را پیش می‌برند. مثل صندوق بین‌المللی پول، ناتو، اوپک، آژانس بین المللی انرژی اتمی. اینها در یک نگاه کلان جامعه شناسی نهادها و تشکیلاتی هستند که هدایت و رهبری پروسه معینی را در جامعه برعهده می‌گیرند.
چند مثال از موفقیت تشکیلات
این تشکیلات می‌تواند گاهی وقت‌ها در یک سیستم پیچیده ای باشد یا در یک فرد گره بخورد. یا در یک سازمان سیاسی. در اندونزی در سال ۱۹۵۴ دکتر سوکارنو و حزب مربوطه می‌تواند جامه اش را از یوغ استعمار هلند و ژاپن رها بکند و به استقلال برساند. در سنگاپور بین ۱۹۵۹ تا ۱۹۹۰ در عرض ۳۱ سال فردی به اسم لی کو آن یو که به عنوان پدر سنگاپور شناخته میشود، به عنوان یک نهاد، در واقع یک سازمان را هدایت میکند میآید و زندگی یک جامعه بسیار عقب افتاده سنگاپور را در عرض ۳۱ سال متحول میکند.
الان می‌‌بینیم ۷۰۰۰ ابر شرکت چند ملیتی در آنجا سرمایه گذاری کردند و به یکی از ببرهای آسیا تبدیل شد. همین اتفاق را ما در ۱۹۱۷می‌‌بینیم که لنین با تشکیل حزب توانست یک جامعه را از یک مرحله به مرحله دیگر عبور بدهد. یک تشکیلات به عنوان یک کاتالیزور و معین عمل می‌تواند با شتاب دادن، سرعت تکامل جامعه را از مرحله ای به مرحله دیگری ببرد.
اریستوکراسی فرانسه، دربار، بیت رهبری اینها همه تشکیلاتند. تشکیلاتی که وظایف خاصی با ارزش‌های خاصی به عهده شان است. درون این تشکیلات یک سیستم رهبری کننده وجود دارد که می‌تواند آن تشکیلات را بر مبنای اهداف از پیش تعیین شده هدایت بکند.
یعنی ما هر جا که نظر می‌‌اندازیم می‌‌بینیم که با تشکیلات و رهبری مواجه هستیم. بدون تشکیلات و رهبری تاریخ جامعه اصلا رقم نمی‌‌خورد. در سال ۱۹۱۹ باز هم شاهد همین هستیم. دکترسون یاتسن در چین در انقلاب شین هاآی موفق میشود حیات ۴۰۰۰ساله امپراتوری چین را ببندد. با چه عاملی با چه کاتالیزوری؟ با تشکیلات و رهبری.
زمانیکه شما دارای تشکیلات و رهبری باشید موفق خواهید شد. فرض کنید اروپاییان در قرن پانزدهم قاره آمریکا را کشف می‌کنند بومیان قبل از ورود استعمارگران ۱۵۰۰۰سال در آنجا زندگی می‌کردند. سوال اساسی این است چه اتفاقی افتاد که بومی‌ها نتوانستند سرزمین مادری شان را در مقابل تهاجم خارجی‌ها حفظ کنند؟ بخاطر اینکه آنها متشکل نبودند. آنها رهبری یگانه ای چون استعمارگران نداشتند و استعمارگران موفق شدند سرزمین بومی را از اینها بگیرند و تصاحب کنند.
رهبری یک نهاد هوشمند است که در تشکیلات عمل میکند. بر مبنای نظم ،انضباط، سازماندهی، فداکاری, ایثار و می‌تواند آن وفاق درون گروهی را حفظ بکند که بر مبنای آن وفاق درون گروهی که اسمش را قبلا در تعریف شرح دادیم, می‌تواند ارزش‌ها و اهداف تعیین شده در درون تشکیلات و یا در درون حزب و سازمان را پیاده بکند. پس می‌‌بینیم بدون تشکیلات و بدون نهاد رهبری در درون تشکیلات جامعه انسانی نمی‌تواند حرکت به سمت جلو را پیش ببرد.
تغییرات اساسی و بنیادین در ایران چگونه اتفاق خواهد افتاد؟
گذشته چراغ راه آینده است. اگر در حمام فین کاشان امیرکبیر به قتل می‌رسد بخاطر این است که تشکیلات ندارد. دربار به عنوان تشکیلات مقتدر موفق میشود که در واقع رگ اصلاحات را بزنند. اگر در پارک اتابک سردار ملی به آن وضعیت گرفتار میشود و ما هنوز داریم تاوانش را میدهیم، بخاطر این است که در مقابل نیروی حکومتی انسجام لازم را نداشتند. اگر مصدق برجسته ترین رجل خاورمیانه موفق نمی‌شود، بخاطر عدم وجود تشکیلات و عدم وجود یک رهبری منسجم در آن دوران بوده.
ما از اینها چه درسی فرا می‌‌گیریم؟ در جنگی که بین آلمان و امپراتوری فرانسه در سال ۱۸۷۰ صورت گرفت بیسمارک صدراعظم آهنین آلمان مایل بود که فرانسه را به زانو در آورد. در نبرد سدان که نبرد بسیار تعیین کننده ای بود امپراتور فرانسه، ناپلئون سوم تسلیم شد. ارتش ۱۲۰۰۰۰ نفری اش به زانو درآمد. خودش تسلیم شد و آلمان اولین قدرت اروپا شد چرا؟
چون آلمان یک فیلد مارشالی داشت که قدرت سازماندهی و قدرت به کارگیری تکنولوژی را داشت.
در جنگ آلمان این فیلد مارشال آلمانی برای اولین بار راه آهن را به خدمت گرفت که توانست بر فرانسه توفیق پیدا بکند. یک تشکیلات مدرن باید مرتب از مدرن ترین ابزار زمان خودش استفاده بکند. باید بتواند خودش را مدام آپدیت بکند. این عوامل که بر شمرده شد چه در پهنه جامعه شناسی چه در پهنه جامعه شناسی سیاسی و و همچنین حاصل تجربیات ملل دیگر است.
در همین زمینه
سازمان مجاهدین خلق؛ از تولد تا ۶۰سالگی
نمونه یک تشکیلات منسجم در صحنه سیاسی و اجتماعی امروز
این عناصر برشمرده شده را من نه به عنوان یک هوادار مقاومت بلکه به صفت یک پژوهشگر بگویم در شاکله سازمان مجاهدین خلق می‌‌بینم. سازمان مجاهدین خلق چرا چنین است؟ بحث قبل از اینکه سیاسی باشد به باور من بحث عقیدتی است. مجاهدین بر این باورند که امکان خطا همیشه وجود دارد. حتی در آنچه که استوارترین شناخت‌ها محسوب میشود. این البته بدین معنی نیست که حقیقت دست نیافتنی است بلکه تفسیرش این است که برای دستیابی به حقیقت باید مدام شما بررسی بکنید. آرا و خطاها و اندیشه‌های خودتان را در بیاورید و آمادگی داشته باشید که دیگران به اندیشه و آرای شما ایراد بگیرند و شک کنند.
خانم مریم رجوی میگوید که برای دست‌یافتن به حقیقت شما باید زمین بخوری. شما باید زخمی بشوید. شما باید درد بکشید. شما باید فلج بشوید شما باید زندانی بشوید شما باید شلاق بخورید. بشما باید توهین بکنند تا بتوانید به حقیقت دست پیدا کنید. ولی باید برخاست برخاست و باز هم برخاست. چون امکان خطا همیشه وجود دارد. مجاهدین هم خارج از خطا نیستند. ولی دیدشان نسبت به خطا فرق میکند. فلسفه مجاهدین به باور من یک فلسفه تأمل نظری صرف نیست. در این دستگاه فکری شما باید دلیری بکنید شما باید ایثار بکنید.
شما باید بی نام و نشان فدا بکنید. به باور من این است عصاره آن اندیشه ناب و عجیبی که نسلی را از زنان و مردان به وجود آورده که الان در جامعه جهانی در واقع حیرت آفریده‌اند. فی الواقع حیرت آفریده اند. این اندیشه است که میگوید ما نمی‌توانیم مسیر طوفان را عوض بکنیم، اما میتوانیم بادبانها را آنچنان برافراشته کنیم که تهدید‌ها و طوفانها را به فرصت‌ها تبدیل کنیم. این اندیشه است که میگوید، ما شما را از تنگه‌های معرفتی مهیبی عبور میدهیم. این اندیشه است که میگوید, در میان طوفانها ما باید به افق‌های دوردست چشم بدوزیم.
میتوانیم این افق‌های تابنده را محقق بکنیم این اندیشه است که میگوید چسبیدن به ساحل‌ها، نداشتن تشکیلات یعنی همان قایق نداشتن قایق ما را به جایی نمی‌برد. ما باید برای کشف اقیانوس‌های جدید برای کشف جهان‌های جدید, برای کشف معرفت‌های نوین برای کشف حقیقت خود را به طوفانها بزنیم. بادبانها را برافراشته کنیم و بتوانیم آفتاب حقیقت را ببینیم. اینها ممکن است شاعرانه باشد ولی واقعیتی است که در جلوی چشمان ما وجود دارد. این تشکیلات که بوجود آمده، آن گروه اجتماعی اولیه از ۲ نفر از ۳نفر تشکیل شده.
به این خاطر من از گروه آغاز کردم. ۳ نفر بودند که این گروه اجتماعی را تشکیل دادند. ولی آن ۳ نفر با آن المنت‌هایی که برشمردم وفاق درون گروهی شکل دادند. مهمترین چیزی که در مجاهدین وجود دارد این وفاق درون گروهی است. این نگاه نو به انسان است و این تنها سرمایه است. در جامعه شناسی، تعداد اعضا و هواداران یک گروه و سازمان نقش عمده ای را ایجاد نمی‌کنند، آن چیزی که تعیین کننده است وفاق و همدلی درون گروهی است. آن چیزی که تعیین کننده است ایمان به رهبری است.
اعتماد به رهبری است و مجاهدین به رهبری شان ایمان دارند. حالا من به عنوان منتقد می‌توانم به رهبری شان ایراد بگیرم. شما این حق را دارید ولی در مقابل چشمان شما چه چیزی وجود دارد. چه چیزی قد کشیده؟ چه چیزی را در صحنه بین المللی شما می‌‌توانید ببینید؟ چه گردنه‌های مهیبی را اینها فتح کردند؟ با چه چیزی؟ با همان ایمان درونی با همان وحدت ایدئولوژیک با همان وحدت استراتژیک و با همان وحدت تشکیلاتی.
