مرگ تالابهای ایران و گریه مردابها
از: دکترخلیل خانی
“تالاب” مناطق مختلفی را توصیف می کند که در آن گیاهان و حیواناتی زندگی میکنند که با محیط های مرطوب سازگاری دارند. تالابها جزو باارزش ترین رویشگاهها دریک اکوسیستم محسوب شده وازلحاظ بیولوژیکی متنوع ترین زیستگاه های زمین هستند. تالاب هادرجاهایی، باوضعیت زمین شناسی مختلف و به اشکال مختلفی از جمله باتلاق های جنگلی، باتلاق های عمیق، نیمه عمیق و کم عمق، مرداب ها، برکه ها و حفره های دشتی یافت می شوند. تالاب های باآب عمیق همیشه مرطوب هستند، در حالی که برخی برکه ها و مرداب ها در فصول معینی از سال خشک می شوند. تالابها عملکردهای بسیارمهمی در طبیعت دارند و عملشان بیشترشبیه کارکردکلیه ها دربدن انسان است که مواد زاید، سموم و دیگر ضایعات زیست بوم را دریافت کرده، تصفیه و دفع میکنند. وقتی آنهادر کنار سواحل واقع باشند، خط اول دفاع و محافظت از ساحل محسوب می شوند، همچنین جایگاهی هستندکه گونه های گیاهی،جانوری، پرندگان نادر و در معرض انقراض و خطربه آنجا پناه می برند. علاوه براین برای تفریح و آموزش نوآموزان مسایل زیست محیطی مورداستفاده قرارمی گیرند.
تالاب ها توانایی ویژه ای در پالایش وکنترل آلودگیهای موجود یاوارد شده بآنها را دارند. از آنجا که تالاب ها مواد مغذی، سموم دفع آفات و رسوبات را از آبهای سطحی خارج می کنند، گزینه های بسیار کارآمد و کم هزینه ای برای تصفیه فاضلاب و زباله های حیوانات هستند. عموماً جریانهای سطحی و زیرزمینی آب را کند کرده و بنابراین ازشدت سیلاب و فرسایش خاک جلوگیری می کنند. تالابهای ساحلی هم قبل از رسیدن جزر و مد و طوفان به مناطق مرتفع ساحل در جذب بسیاری از صدمات و ضربات این طوفانها مؤثرند. همچنین تالاب ها مخازن آب باران و روانابها هستند. منابع آب زیرزمینی را بازسازی نموده و جریان منظم آب را در دوره های خشکسالی پایدارنگهمیدارند. تالابهای ساحلی و داخلی هردو مناطقی اسثتثنایی برای پرورش میلیونها انواع اردک، دیگر پرندگان و سایر حیات وحش هستند که از تالابها جهت پرورش، زایش، لانه سازی و تغذیه بهره مندمی شوند.
تالاب ها بصورت سنتی تصور می شد که فقط جایگاهی برای استخراج موادمعدنی، سوخت های فسیلی، ماهیگیری، شکار یا مکان هایی برای زهکشی طبیعی مزارع کشاورزی است. تااینکه محققین امورتالابها و مدیران منابع طبیعی شروع به مطالعه این مناطق حیاتی کردند. این محققین دریافتند که تالابها از نظر اقتصادی و زیست محیطی دارای اهمیت قابل توجهی هستند. علاوه بر این مزایای خاص، تالابها تمام آبهای موجود در سیاره مارا بطور مداوم در چرخه هیدرولوژیکی قرارمیدهند. از این رو تالاب ها به عنوان عناصر اصلی چرخه آب، به تکمیل منابع آب ما کمک می کنند.
پرندگان معمولاًمسیرهای ویژه ای را برای مهاجرت خودانتخاب می کنند. این مسیرها که به طور معمول برای بقای این پرندگان مهم اند، با تالابها تطابق دارند. ازآنها برای تهیه غذا، سرپناه، لانه سازی، آبشخور، جایگاهی بمنظور پرورش جوجگان استفاده میکنند. با ناپدید شدن برخی از این تالاب ها ، پرندگان مجبور می شوند تا درمسیرهای پرواز خود تغییراتی دهند و درجستجوی مسیرهای جایگزین باشند. چنین تغییراتی در برنامه پرواز آنها، می تواند شانس بقا و تولید مثل موفق آنها را کاهش داده وبانابودی مواجه سازد.
تالاب ها بومهای ویژه ای هستندکه خدمات مفیدی را به اجتماع، آبزیان و حیاط وحش ارائه می دهند. برخی از این خدمات یا کارکردها شامل حفاظت، بهبود کیفیت آب، تأمین زیستگاه های مناسب برای ماهیان، حیوانات وحشی ذخیره آبهای سیلاب و حفظ جریان آب سطحی در دوره های خشکسالی است. این کارکردهای ارزشمند نتیجه خصوصیات طبیعی بی نظیر تالابها است.
تالابها در واقع یکی از سازنده ترین اکوسیستم های جهان اند که فقط با جنگل های بکراطراف خط استوا و صخره های مرجانی اقیانوسهاقابل مقایسه اند. گونه های بیشماری از انواع تکسلولیها، میکروبها، گیاهان، حشرات، دوزیستان، خزندگان، پرندگان، ماهی و پستانداران می توانند بخشی از اکوسیستم تالاب باشند. آب و هوا ، سیمای زمین (توپولوژی)، زمین شناسی، حرکت و فراوانی آب به تعیین گیاهان و حیواناتی که در هر تالاب ساکن هستند کمک می کند. روابط پیچیده و پویا در بین ارگانیسم های مختلف تالاب به عنوان یک مجموعه غذایی برقراراست و تالابهای مختلف با یکدیگر تفاوت دارند.
تالاب ها را می توان”فروشگاههای بزرگ زیست محیطی” تصور کرد. آنها حجم زیادی از تغذیه موجوداتی را که درتالاب زندگی میکنند، فراهم می كنند. بدین صورت، بسیاری از گونه های جانوری را به خود جذب می كنندکه این حیوانات برای بخشی یا تمام چرخه زندگی خود از تالاب استفاده می کنند. برگ ها و اجزاءد گیاهان درداخل آب تجزیه شده وتحلیل می روند و ذرات کوچکی از مواد آلی به نام ”پلانکتون” تشکیل میشود. این ماده خوراک بسیاری از حشرات آبزی، صدف و ماهی های کوچک هستندواینها نهایتاً در چرخه طبیعت خوراک برای ماهی های بزرگتر، خزندگان، دوزیستان ، پرندگان و پستانداران میشوند.
ارزشها و عملکرد یک تالاب به مجموعه پیچیده ای از روابط بین اکوسیستم تالاب و سایر اکوسیستم های موجود در حوزه آبخیز بستگی دارد. یک حوضه آبخیز منطقه جغرافیایی است که در آن؛ آب، رسوبات و مواد محلول از ارتفاعات بالاتر به یک خروجی کم ارتفاع وارد می شوند و بطورکلی یک حوزه آبخیزشامل همه دره های اصلی و فرعی میشودکه در پست‌ترین نقطه این حوزه به تالاب، دریاچه، برکه یاگود زاری منتهی میشود. در دهه های اخیربه خاطر تغییرات اقلیمی، کمبود بارندگی، فعالیتهای انسانی و سوء مدیریت منابع آب درکشورسبب کاهش ورودی آب به تالابها شده و خشک شدن فصلی و یا دائمی تالابها را به دنبال داشته است. این خشکی منجر به رسوب موادمعدنی محلول به‌ویژه نمک‌ها شده و تالابها را به کویر تبدیل کرده است.
بنابراین تالاب ها نقش بسیار مهمی دراکولوژی حوزه آبخیز بازی می کنند. بطوریکه ترکیب آب های کم عمق، مواد مغذی درون آنها مولد اولیه برای رشد و نمو ارگانیسم هایی را فراهم میآورندکه پایه و اساس یک شبکه ایده آل غذایی را تشکیل می دهد. بسیاری از گونه های ماهی، دوزیستان، صدف و حشرات ازاین مجموعه تغذیه می کنندو گونه های پرندگان و پستانداران به خصوص هنگام مهاجرت و زادوولد برای غذا، آب و سرپناه به تالاب ها تکیه می کنند.
میکروب ها، گیاهان و حیات وحش تالاب ها بخشی از چرخه بهم پیوسته جهانی آب، ازت و گوگرد هستند. اکنون دانشمندان باین نتیجه رسیده اندکه ارزش افزوده دیگر تالاب تأثیرروی عوامل جوی است. تالاب ها به جای آزاد کردن دی اکسید کربن، آنرا به عنوان کربن در گیاهان و خاک خود ذخیره می کند. بنابراین تالاب ها به تعدیل شرایط آب و هوایی جهانی کمک می کنند.
تالاب ها ماورای بی فایده بودن ومکانهایی پراز بیماری، ارزشهایی را ارائه می‌دهند که هیچ اکوسیستم دیگری قادربه آن نیست. اینها شامل بهبود کیفیت آب طبیعی، محافظت در برابر سیلاب، کنترل فرسایش در ساحل، فرصت های تفریحی وتولید محصولات طبیعی برای استفاده ما بدونهرگونه هزینه. حفاظت از تالاب ها از امنیت و رفاه مانیز محافظت میکند. از تالابها محصولات طبیعی زیادی چون ماهی و صدف، زغال اخته، تمشک، چوب و برنج وحشی بدست می آوریم. داروهای زیادی از خاک و گیاهان تالابها بدست میآیند. تالاب ها زیستگاه هایی برای بسیاری جانوران ازجمله: خز، سمور، گرگ، گربه‌وحشی، گراز، تشی، جردبزرگ، شغال، روباه، خرگوش، انواع مار و همچنین خزندگان مانند تمساح ها هستند.
بیش از یک سوم گونه های در حال انقراض و در معرض خطر فقط در تالاب ها زندگی می کنند و تقریبا نیمی ازآنها، تالاب ها را برای زندگی خود در مقطعی استفاده می کنند. بسیاری از حیوانات و گیاهان برای زنده ماندن به تالابها پناه میبرند نظیر؛ ماهی ها، صدف ها، پرندگان مختلف و برخی از پستانداران. بیشتر ماهیهایی که بعنوان ماهیگیری تجاری و تفریحی صید میشوند، دوران نوزادی خود را در باتلاق ها و تالابهای های ساحلی سر می برند. ماهیان بومی تالابهای ایران عبارتنداز: اردک‌ماهی، ماش‌ماهی، سیاه‌کولی، لای‌ماهی، سفیدکولی، گربه ماهی، سوف، حاجی‌طرخان و آمورسفید. ماهیان مهاجر آن نیز عبارت‌اند از: سیم، سوف، کلمه ، سفید، سَس‌ماهی و کپورگونه های معروفی هستند که به تالاب های ساحلی وابسته هستند. میگو ، صدف، خرچنگهای آبی و دانگی نیز به این تالاب ها برای غذا ، سرپناه و جایگاههای پرورشی نیاز دارند.
بسیاری از پرندگان همچون مرغابی ها، غازها، دارکوبها، شاهین ها، و همچنین بعضی پرندگان نغمه خوان ازموادغذایی موجوددرمردابها تغذیه نموده، لانه سازی میکنند و جوجگان خود را در تالاب ها پرورش می دهند. بخاطراهمیت بین المللی تالاب ها، یک توافق نامه بین المللی برای حفاظت و توسعه از آنها ایجاد شده چون برخی از گونه های پرندگان مهاجر کاملاً وابسته به تالاب های خاصی هستند و در صورت از بین رفتن این تالاب ها منقرض می شوند.
تالاب ها درواقع بصورت یک اسفنج عمل می کنند که آب های سطحی، باران، ذوب برف ، آب های زیرزمینی و سیل را به راحتی درخودجذب نموده، ذخیره میکنند وسپس درمواقع ضروری آزاد می کنند. درختان، نیزارها، لوییزارها و سایر پوشش گیاهی تالاب نیزباعث تقلیل سرعت آب سیل شده و آنرا بر روی دشت سیل گیر توزیع می کنند. ترکیب این فاکتورها، بصورت ترمز آب عملکرده و باعث کاهش ارتفاع سیل ونتیجتاًسبب کاهش فرسایش می شود. درنتیجه کاهش شدت سیلاب وسطح آب سیلابها، ازتخریب اماکن زیستی وزیربنایی شهری و ساختمانهاجلوگیری شده واز ورود سیلاب به مزارع ونابودی محصولات زراعی نیزجلوگیری می شود. در صورت نبودتالابها، باساخت سازه های وسیع و گرانقیمت ویابالایروبی های مداوم میتوان ازقدرت تخریب سیل جلوگیری كرد.
براساس تعریف ارائه شده از سوی کنوانسیون جهانی حفاظت از تالاب هادر سال ۱۹۷۱ دررامسر، تالاب به مناطقی گفته می شود که مرداب، باتلاق، لجن زار یا آبگیرهای طبیعی و مصنوعی اعم از دایمی یا موقت است که در آن، آب های شور یا شیرین به صورت راکد یا جاری یافت می شود و معمولاً عمق آن ها در پایین ترین حد جزر از ۶ متر تجاوز نکند.
مهم ترین تالاب های بین المللی ایران عبارتند از: تالاب میانکاله، دریاچه پریشان، دریاچه ارومیه، دریاچه نیریز، مرداب انزلی، تالاب شادگان، هامون سرابی، تالاب هیلمند، دریاچه قوپی، تالاب های دریاچه هامون پوزاک، تالاب شورگل، تالاب بوجاق در بندر کیاشهر، تالاب امیرکلایه، تالاب قوری گل، مجموعه تالاب های آلاگل، آلما گل و آجی گل، تالاب خوران، مجموعه رود شور، رود شیرین و رود میناب، رود گز و رود حر، تالاب گاوخونی، تالاب های خلیج گواتر، تالاب های جزیره شیدوار، تالاب قمیشان و تالاب فریدون کنار.
گونه های گیاهی اطراف تالابها بیشمارومتنوعند. امّا، بطورکلی میتوان آنهارا بصورت زیر تقسم بندی کرد:
۱. گیاهان حاشیه خارجی تالاب (Marginal Plants)
اراضی اطراف تالاب باخاکی مرطوب حاوی گیاهانی است که به رطوبت زیادبرای رشدشان نیاز دارند. اغلب گیاهان این بخش شامل درخت‌هاو درختچه‌هایی هستندمانند: شب خسب ، توسکا قشلاقی ، درمنه آبی ، جگن ، نخل تالابی، ،سازو، سفید پلت، گردو و..
۲. گیاهان پایابی (Emergent Plants)
ریشه این گیاهان در خاک درون مرداب، بخش پائینی آن در آب و برگ‌ها و گل‌هایشان درخارج از آب قرار دارند مانند: نی (بوریا)، لوئی، علف هفت بند، تیرکمان آبی ، لاله تالابی ، هزارنی، پیازین، تاجریزی، اسپرغان، سغذ سلطانی، پونه آبی، بارهنگ آبی، دم اسبی و..
۳. گیاهان شناور (Floating Plants)
برگ‌های این گیاهان بر سطح آب شناورند و ریشه آنها در بستر تالاب، عموماً گل‌هایشان خارج از آب قرار دارد. محل گسترش آنها غالباً در قسمت‌های بدون باد و آرام آب است، مانند: اوتریکولاریا ، سالوین (سرخس آبزی) ، هیدروکاریس (علف قورباغه)، انواع عدسک آبی، انواع علف هفت‌بند، نیلوفر آبی سفید، نیلوفر آبی زرد، آزولا و…
۴. گیاهان غوطه‌ور (Submerged Plants)
این گیاهان به‌طور کامل یعنی با تمام اعضاء رویش وزایش خود در آب غوطه‌ورند و البته ممکن است که گل آنها در سطح آب شکفته شود، مانند : انواع جلبک‌ها، گوشاب شانه‌ای، هزار برگ، سراتوفیلوم شناور، تیزک، والیس، نریای پیچیده و…
مروری اجمالی به بیش از ۴۰ سال حاکمیت آخوندها نشان میدهد بسیاری ازتالاب‌های ایران در اثر مدیریت غیرعلمی، بهره‌برداری نامعقول، تغییر و تبدیل کاربری زمین‌های آنها، سدسازی های بی حساب وکتاب، صید و شکارغیرقانونی و صدور مجوزهای بیش از حد برداشت ازسفره های آبهای زیرزمینی، خشکسالی، اجرای طرح های عمرانی بیهوده در حوزه‌های آبخیز تالابها، وارد کردن گونه های گیاهی و جانوری غیربومی به بهانه‌های تکثیر و توسعه، احداث بزرگراه ها، اکتشاف نفت و معدن، تالابها از بین رفته یا به شدت تخریب شده‌اند. این در حالی است که حفظ و ابقای تالابها برای بهداشت محیط و کیفیت سیستم های آبی بسیار مهمند. بهمین دلیل جوامع و سازمان‌های بین‌المللی، مقررات علمی، فنی و تخصصی بسیاری برای حفظ و ابقای این تالابها مستند کرده اند. درواکاوی پژوهشهای مربوط به بحران های زیست محیطی در ایران که نابودی تالاب ها هم ازآن زمره اند.
علل خشک شدن تالاب های مختلف نظیر هورالعظیم، میقان اراک، گاوخونی، هامون، بختگان، پریشان وجازموریان که هریک نیازبه پژوهشی جداگانه دارد، نشان میدهد که این بحران ها خود ریشه در یک چالش اساسی بنام سیستم سیاسی ولایت فقیه دارد که چون اختاپوس خونخواری به جان مردم وطبیعت ایران افتاده است ودشمن حرث ونسل ایرانی است. درواقع، فقط با برطرف کردن این مانع بزرگ و مجریان اوامر جنایتکارش، سپاه پاسداران هست که میتوان چالشهای زیست محیطی ایران رارفع ورجوع کرد.
نکته در خور تامل چهاردهه اخیراین است که غارت منابع طبیعی ایران بدست قرارگاه خاتم الانبیا، بازوی اقتصادی سپاه پاسداران باحداکثرتوان درجریان بوده است. نابودی سیستم های زیست محیطی کشورمان با اکتشاف وحفاری نفت درتالاب های هور ادامه دارد و تالاب میقان را تخریب کرده وبه آتش کشیده اندبرای استخراج سولفات سدیم. نتیجه این قبیل فعالیت ها سبب افزایش شدید انواع آلودگیهای زیست محیطی شده و مرتباً بر تعداد آنها افزوده شده است. وقو فراوانی و شدت تخریب بوم های مختلف، توفان های گرد و غباروصدمات ناشی ازآنها در ۴۰ سال اخیر به شدت افزایش یافته است که عمدتاً ناشی از فعالیتهای توسعه ناپایدارتوسط این قرارگاه وارگان نامبرده میباشد.
بنابراین ،همانطوریکه رهبر مقاومت انقلاب نوین مردم ایران کفته اند: «تیک تاک قیام و سرنگونی است، باید برشورید صدبار بیشتر، جنگید و ایران را پس گرفت. این است انتخاب فرزندان دلیر ایران. خامنه‌ای سرنگون – ولایتش واژگون».
بیشتر بخوانید:
سیلابهای ویرانگر در ایران ، محصول مدیرانی غارتگر!گفتگو با خلیل خانی
سپاه عامل قتل‌عام محیط زیست ایران!: گفتگو با خلیل خانی
ریزگردها، آلودگی هوا یا ابرمرگ؟
اوضاع جنگلهای ایران(جنگل هیرکانی) ، وای اگرازپس امروزبودفردایی؟
هیولایی به نام فروریزش و فرونشست زمین در ایران
❊ دکترخلیل خانی متخصص مسائل زیست محیطی بوده ویک فعال حقوق بشر است.
