دور پنجم مذاکرات هسته‌ای میان ایران و ایالات متحده بار دیگر بدون دستیابی به توافق نهایی به پایان رسید؛ اما فضای موجود، هم‌زمان با تنش‌های دیپلماتیک، سیگنال‌هایی از بن‌بست و استمرار را توأمان منتقل می‌کند. سخنان عباس عراقچی، مذاکره‌کننده ارشد رژیم ایران، و واکنش‌ها و تحلیل‌های طرف‌های غربی به‌ویژه آمریکا، از شکاف عمیق بر سر موضوع اصلی یعنی غنی‌سازی اورانیوم حکایت دارد.
در این مقاله، تلاش خواهیم کرد به تحلیل ابعاد مختلف این مذاکرات، مواضع طرفین، راهبردهای رژیم ایران و واکنش‌های بین‌المللی بپردازیم و چشم‌انداز محتمل این منازعه دیپلماتیک را بررسی کنیم.
اختلاف محوری؛ غنی‌سازی آری یا خیر؟
در تمام طول مذاکرات، رژیم ایران به‌طور مداوم بر حق غنی‌سازی تأکید کرده و آن را خط قرمز غیرقابل مذاکره خوانده است. عراقچی نیز بار دیگر اعلام کرد که ایران “یا با توافق یا بدون توافق” غنی‌سازی را ادامه خواهد داد. این موضع‌گیری صریح در برابر خواست آمریکا و متحدانش مبنی بر توقف کامل غنی‌سازی قرار می‌گیرد.
در طرف مقابل، ویتکاف و دیگر مقامات آمریکایی به‌ویژه مارکو روبیو تصریح کرده‌اند که ایران حتی حق غنی‌سازی در سطوح پایین را نیز نباید داشته باشد. از نظر آنان، این فعالیت‌ها گام‌هایی برگشت‌ناپذیر به‌سوی ساخت سلاح هسته‌ای است.
این تقابل آشکار باعث شده تا روند مذاکرات از مسیر مصالحه دور شده و به نقطه‌ای برسد که در آن هرگونه پیشرفت منوط به عقب‌نشینی یکی از طرفین از موضع اصولی خود باشد؛ امری که تاکنون رخ نداده است.
راهبرد رژیم ایران؛ خرید زمان، چانه‌زنی و چندپارگی در مواضع
تحلیلها نشان می‌دهد رژیم ایران در جریان مذاکرات به‌دنبال خرید زمان برای رسیدن به اهداف راهبردی خود است. مقامات ایران به‌ویژه عراقچی، همواره از پیچیدگی روند گفتگوها و لزوم تداوم جلسات سخن می‌گویند؛ گویی که روند فرسایشی، بخشی از راهبرد مذاکره تهران است.
از سوی دیگر، بیانیه مجلس خامنه‌ای پیش از آغاز دور پنجم مذاکرات بر حفظ چرخه کامل سوخت هسته‌ای و ادامه غنی‌سازی حتی تا سطوح بالای ۲۰درصد تأکید داشت؛ مسئله‌ای که نشانه‌ای از شکاف آشکار در سطوح تصمیم‌گیری رژیم ایران بین مواضع دیپلماتیک و نظامی است.
رفتار طرف آمریکایی؛ تردید یا هشدار قطعی؟
یکی از نشانه‌های جالب توجه در این دور از مذاکرات، ترک زودهنگام جلسه توسط استیو ویتکاف، مذاکره کننده اصلی طرف آمریکایی بود. اگرچه اعلام شد که این ترک جلسه به‌دلیل یک پرواز از پیش تعیین‌شده صورت گرفته، اما تحلیلگران آن را نشانه‌ای از نارضایتی آمریکا نسبت به روند بی‌نتیجه مذاکرات تعبیر کرده‌اند.
آمریکا ضمن حفظ موضع سخت‌گیرانه خود، تحریم‌های تازه‌ای بر عناصر و نهادهای مرتبط با برنامه هسته‌ای و موشکی ایران وضع کرده است؛ اقدامی که پیامی دوگانه دارد: آمادگی برای بازگشت به توافق، اما با شروطی غیرقابل چشم‌پوشی.
تحریم‌های هدفمند؛ نشانه جدیت یا ابزار فشار؟
تحریم‌های جدید ایالات متحده بر واردات مواد استراتژیکی چون آلیاژ نیکل-کروم، شمش منیزیم و پرکلرات سدیم، پیامی شفاف برای رژیم ایران دارد: واشنگتن هم‌چنان بر توقف کامل برنامه‌های تسلیحاتی پنهان ایران اصرار دارد.
وزارت خارجه آمریکا در بیانیه‌ای تأکید کرد که این مواد مستقیماً در صنایع موشکی و هسته‌ای رژیم ایران کاربرد دارند و تحریم‌ها نه‌تنها شامل مواد، بلکه افراد و نهادهای درگیر در قاچاق آن‌ها نیز می‌شود.
این اقدام، در کنار تحلیل‌های کارشناسان، بر این نکته صحه می‌گذارد که واشنگتن در کنار ابزار دیپلماسی، از فشار اقتصادی هدفمند برای تغییر رفتار ایران بهره می‌برد.
تهدیدات متقابل؛ از خروج از NPT تا حمله نظامی
در واکنش به فشارهای فزاینده، مقامات رژیم ایران بارها تهدید کرده‌اند که در صورت عدم توافق، از پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای (NPT) خارج خواهند شد. اما تحلیلگران معتقدند این تهدید، بیشتر جنبه روانی دارد تا عملی. چراکه با خروج از NPT، ایران عملاً فرصت هرگونه مذاکره و مشروعیت بین‌المللی را از دست خواهد داد و در معرض انزوای کامل قرار خواهد گرفت.
از سوی دیگر، آمریکایی‌ها نیز به‌طور تلویحی تهدید به اقدام نظامی کرده‌اند. با این حال، واشنگتن ترجیح می‌دهد تا فشارها را از طریق تحریم‌های اقتصادی و افزایش اجماع بین‌المللی دنبال کند، مگر آن‌که گزینه‌های دیپلماتیک کاملاً ناکام بمانند.
در همین زمینه
دور پنجم مذاکرات اتمی در رم؛ آیا این آخرین دور گفتگوها خواهد بود؟
نقش اروپا، روسیه و چین؛ وزنه‌های بی‌اثر یا بازیگران تعیین‌کننده؟
اتحادیه اروپا، با وجود تلاش‌های دیپلماتیک متعدد، نتوانسته است به عنوان یک میانجی مؤثر در مذاکرات عمل کند. کشورهای اروپایی اکنون هشدار فعال‌سازی “مکانیسم ماشه” را داده‌اند؛ مکانیسمی که می‌تواند تمامی تحریم‌های پیشین سازمان ملل علیه ایران را بازگرداند.
از سوی دیگر، ایران همواره امیدوار است که با اتکا به حمایت‌های روسیه و چین، فشارهای آمریکا را خنثی کند. اما شواهد نشان می‌دهد که این دو کشور نیز در حمایت کامل از تهران با احتیاط عمل می‌کنند و بیش از هر چیز، به منافع بلندمدت خود با غرب می‌اندیشند.
سناریوهای احتمالی؛ تسلیم یا تنش؟
با در نظر گرفتن تمام داده‌ها، به نظر می‌رسد رژیم ایران راهی جز تسلیم تدریجی در برابر خواست جامعه جهانی ندارد. تهدیدات، وقت‌کشی و چانه‌زنی در شرایطی ادامه دارد که گزینه نظامی نیز هم‌چنان به‌عنوان سناریویی محتمل در صورت شکست کامل دیپلماسی مطرح است.
اظهارات خامنه‌ای مبنی بر این‌که “نتیجه مشخص نیست” و “باید دید چه می‌شود”، بیش از هر چیز نشان‌دهنده بن‌بست سیاسی و فقدان راهبردی روشن در رأس حاکمیت است. این ابهام، خود به‌عامل تشدید خطر و بی‌ثباتی تبدیل شده است.
نتیجه‌گیری
دور پنجم مذاکرات هسته‌ای نشانی از موفقیت قریب‌الوقوع نداشته است. اما آن‌چه مسلم است، ادامه وضعیت کنونی به نفع هیچ‌یک از طرفین نیست. رژیم ایران، اگرچه با تکیه بر روایت «حق مسلم غنی‌سازی» در تلاش برای حفظ وجهه داخلی است، اما در برابر فشارهای اقتصادی، سیاسی و حتی نظامی روزافزون، ناگزیر به بازنگری در مواضع خود خواهد شد.
در نهایت، شاید صحنه آخر این منازعه نه در میز مذاکره، بلکه در تصمیم‌گیری‌های اضطراری پشت درهای بسته رقم بخورد؛ جایی که نه غرور، بلکه بقا تصمیم‌ساز نهایی خواهد بود.