کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹ رضا خان
ساعت یک بامداد سوم اسفندماه ۱۲۹۹، دو هزار و پانصد قزاق به فرماندهی رضا خان که از قزوین حرکت کرده بودند، از دروازه‌های قزوین وارد تهران شدند. آنان با درگیری مختصری تهران را تصرف و دولت فتح‌الله خان اکبر را ساقط کردند. هنگام کودتا هیچ کس مقاومت نکرد، جزکلانتری‌ها که آنها هم کوتاه آمدند.
«ماژور بیرلینگ سوئدی، معاون رئیس پلیس، تنها افسر وفادار به قانون بود که در مقر کلانتری مرکز حضور داشت و حاضر نشد مقابل گلوله‌های مسلسل و توپ‌های سنگین ۵۰۰ قزاق که کلانتری را محاصره کرده بودند تسلیم شود».
در همه خیابان‌های تهران قزاقها مشغول گشت زنی بودند و جلو عمارت قزاقخانه یک توپ صحرایی گذاشتند و مسلسل‌ها هم در برج‌های اطراف میدان مشق دیده می شد. بازار تعطیل شده و شهر کاملاً آرام بود. قزاقها پس از تصرف مراکز مهم و استراتژیک شهر، کنترل سازمان‌های دولتی را به دست گرفتند و با احمدشاه قاجار وارد مذاکره شدند.
کودتاگران با انتشار اعلامیه‌ای از طرف رضا خان «من حکم میکنم» مشغول توقیف شخصیت‌ها و تعطیل‌کردن احزاب بودند. کودتاچی‌ها حفاظت ازکنسولگری‌ها را به عهده گرفتند تا کسی متوسل به بست‌نشینی نشود. «نرمن» وزیر مختار انگلیس، با احمد شاه ملاقات و به او توصیه کرد با رهبران کودتا، رابطه برقرار کند و به تقاضای آن ها پاسخ دهد.
بازسازی استبداد
یکی از وقایع مهم تاریخ معاصر ایران کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹ رضا خان است که دولت انگلیس به دلایلی چند همچون تصویب نشدن قرارداد ۱۹۱۹ درمجلس، جلوگیری از نفوذ شوروی در ایران و حفظ منافع خود در هندوستان، نقش اصلی را در آن ایفا کرد. دولت انگلیس ابتدا سید ضیا‌الدین طباطبایی را به عنوان مهره اصلی در نظرگرفت و مقدمات کودتا را با مشورت و مذاکره با وی فراهم آورد. سپس رضا خان میرپنج را به عنوان فرمانده قزاقها انتخاب کرد.
سرانجام در سحرگاه سوم اسفند ۱۲۹۹، قزاقها به فرماندهی رضا خان میرپنج وارد تهران شدند و با مختصر زد و خوردی با ژاندارمری، تهران را براساس تبانی‌های قبلی تصرف کردند. سپس کودتاچیان با تصمیم بعدی حکومت نظامی در شهر برقرار کردند.
در سال‌های پایانی سلطنت «احمد شاه قاجار» آخرین پادشاه سلسه قاجار، کشور ایران دچار حوادث سیاسی وحشتناکی شد. عواقب آن حوادث سال‌های سال دامن‌گیر ملت ایران بود. کودتای انگلیسی سوم اسفند ۱۲۹۹شمسی سر آغاز این حوادث بود. که رضا خان به قدرت رسید. به قدرت رسیدن رضا خان، برای ایران فاجعه بود. با رضا خان مشروطیت در ایران تماماً برچیده و استبداد بازسازی شد.
عوامل کودتا ۱۲۹۹ چه کسانی بودند؟
سردمداران کودتا سیدضیاء‌الدین طباطبائی و رضا خان میرپنج بودند. پنج نفر هم برای انجام کودتا با یکدیگر هم قسم شدند.که عبارتند از: سید ضیاءالدین ، رضا خان، ماژورمسعود خان، سرهنگ احمد آقا (امیراحمدی) و کلنل کاظم خان سیاح. سید ضیاء درباره کودتا چنین می‌گوید: من بیست هزار تومان پول نقد بین قزاقان زیر نظر رضا خان تقسیم کردم. دوهزار تومان هم بخود او دادم زیرا دیدم تردید دارد.
وقتی با قوای قزاق به مهرآباد رسیدیم، خبر دادندکه از طرف احمد شاه جمعی برای مذاکره آمده‌اند. معلوم شد، می‌خواهند با رضا خان ملاقات کنند. پشت در به مذاکره گوش می‌دادم حضرات گفتند: شاه معتقدند که این قوا نباید وارد شهر تهران بشود.
رضا خان گفت: اطاعت میکنم. من متوحش شدم دیدم کار دارد خراب می‌شود. بناچار خودم وارد اطاق شده گفتم: شیپورحرکت را بزنند!
حضرات گفتند: ما از طرف شاه آمده‌ایم. من هم گفتم: ما هم از طرف ملت هستیم می‌رویم تا جنایتکاران را در تهران به توپ ببندیم. گفتند: ژاندارم و سرباز آنجا هست خونریزی می‌شود. گفتم: آنها را هم بتوپ می بندیم. رضا خان مردد بود. که من به او گفتم باید فوراً حرکت کنیم. وقتی وارد تهران شدیم کسی دست در نیاورد.
در همین رابطه
رضاخان؛ پهلوان پنبه‌ای که با اولین قشون‌کشی از هم فروپاشید!
انگلیس معرکه گردان کودتا
با کودتای ۱۲۹۹، تاریخ معاصر ایران وارد مرحله تازه‌ای شد. یک افسر ناشناس قزاق به نام رضاخان که در میان هم قطارانش به رضا ماکسیم مشهور بود زمام امور را در دست گرفت. چهار سال بعد بر تخت پادشاهی ایران تکه زد و «رضاشاه پهلوی شد». او را مأموران انگلستان در ایران نشان کرده بودند و با برنامه ریزی همانان، بر اریکه قدرت نشست.
با ورود ژنرال «آیرون ساید» به ایران تلاش پی‌گیر ولی معمولا مخفیانه هیئت در انتخاب یک دیکتاتور نظامی جهت به اجرا درآوردن اهداف استعماری انگلیس در ایران شدت گرفت.
آیرون ساید سرلشکر ارتش انگلیس بود که وظیفه داشت هم زمان با بیرون کشیدن نیروهای انگلیسی از ایران، طرح مشترک کانون‌های استعمار، وزارت جنگ. وزارت مستعمرات و حکومت هند بریتانیا مبنی براستقرار یک حکومت نظامی وابسته در ایران را به اجرا درآورد.
شبکه اطلاعاتی بریتانیا درایران «اردشیر ریپورتر» هم وظیفه داشت رضا خان میرپنج را به آیرون ساید معرفی کند. اجزای سفارت نیز در قزوین و تهران، زمینه‌های نظامی و سیاسی را برای تحقق موفق طرح کودتا را فراهم و هماهنگی لازم را با آیرونساید به وجود آوردند. دراولین ملاقاتی که بین رضاخان قزاق و ژنرال آیرون ساید به عمل آمد طرفین مجذوب یکدیگرشدند
رضا خان کاندیدای کودتا
درسال ۱۲۹۹ وضع ایران ازنظر سیاسی و اجتماعی و امنیتی بسیار ملال آور بود. دولت‌های روس و انگلیس درکلیه امور ایران دخالت داشتند. نا‌امنی همه را بجان آورده بود. ادامه وضع مشکل بنظرمی رسید. احتمال یک تغییر کلی و اساسی در وضع کشور می‌رفت. با وقوع انقلاب در روسیه از مداخله روسها در امور ایران کاسته شد. انگلیسها برای کودتا با چند نفر به مذاکره پرداختند که رضا خان یکی از آنان بود.
