نفرین منابع؛ چرا ثروت طبیعی همیشه به توسعه منجر نمی‌شود؟ &#8211; فصل هجده

هنگامی که وفور ثروت، جایگزین اصلاح نهادها می‌شود

تب طلای کالیفرنیا؛ ثروتی که برای همه یکسان نبود

در سال ۱۸۴۸، کشف طلا در کالیفرنیا صدها هزار نفر را از سراسر جهان به سوی غرب آمریکا کشاند. بسیاری تصور می‌کردند که صرفِ وجود طلا، ثروت و رفاه را برای همه به ارمغان خواهد آورد. اما تاریخ مسیر دیگری را نشان داد. آنچه کالیفرنیا را به یکی از موتورهای اقتصاد آمریکا تبدیل کرد، تنها وجود طلا نبود؛ بلکه شکل‌گیری نهادهای حقوقی، امنیت مالکیت، سرمایه‌گذاری در زیرساخت، نظام مالی و حاکمیت قانون بود. در مقابل، در بسیاری از نقاط دیگر جهان، وفور منابع طبیعی نه‌تنها به توسعه پایدار نینجامید، بلکه زمینه‌ساز فساد، رقابت برای تصاحب رانت و ضعف نهادهای اقتصادی شد.

این تجربه تاریخی، الهام‌بخش یکی از مهم‌ترین پرسش‌های اقتصاد توسعه شد: چرا منابع طبیعی در برخی کشورها به سکوی پیشرفت تبدیل می‌شوند و در برخی دیگر به مانعی برای توسعه؟

تولد نظریه نفرین منابع

اصطلاح «نفرین منابع» (Resource Curse) نخستین بار در سال ۱۹۹۳ توسط اقتصاددان انگلیسی ریچارد آوتی (Richard Auty) مطرح شد.

آوتی با بررسی کشورهای دارای منابع طبیعی فراوان نشان داد که وفور منابع، برخلاف انتظار، همیشه به رشد اقتصادی سریع‌تر منجر نشده است. در بسیاری از موارد، کشورهایی که درآمدهای سرشار نفت، گاز یا مواد معدنی داشتند، در بلندمدت رشد اقتصادی ضعیف‌تر، نهادهای شکننده‌تر و تنوع اقتصادی کمتری نسبت به کشورهای فاقد این منابع تجربه کردند.

این ایده بعدها با پژوهش‌های جفری ساکس و اندرو وارنر تقویت شد. آنان با استفاده از داده‌های ده‌ها کشور نشان دادند که وابستگی شدید به صادرات منابع طبیعی، در بسیاری از موارد با رشد اقتصادی کندتر همراه بوده است.

البته این یافته‌ها به معنای آن نیست که منابع طبیعی ذاتاً زیان‌آورند؛ بلکه نشان می‌دهد نحوه مدیریت این منابع اهمیت تعیین‌کننده دارد.

تفاوت دولت رانتی و نفرین منابع

در نگاه نخست، این دو مفهوم بسیار شبیه به نظر می‌رسند، اما در واقع بر دو جنبه متفاوت تمرکز دارند.

دولت رانتی می‌پرسد: دولت درآمد خود را از کجا به دست می‌آورد و این موضوع چگونه رابطه دولت و جامعه را تغییر می‌دهد؟

اما نفرین منابع می‌پرسد: وفور منابع طبیعی چه اثری بر رشد اقتصادی، سرمایه‌گذاری، تنوع تولید، کیفیت نهادها و مسیر توسعه دارد؟

به بیان دیگر، دولت رانتی بیشتر بر ساختار درآمد حکومت تمرکز دارد، در حالی که نفرین منابع، پیامدهای اقتصادی و نهادی این ساختار را بررسی می‌کند.

از همین رو، این دو نظریه مکمل یکدیگرند و نه رقیب هم.

آیا منابع طبیعی واقعاً «نفرین» هستند؟

اقتصاددانان امروز پاسخ منفی می‌دهند.

منابع طبیعی به خودی خود نه موهبت‌اند و نه نفرین. آنچه نتیجه را تعیین می‌کند، کیفیت نهادها، شفافیت، رقابت، حاکمیت قانون و نحوه مدیریت درآمدهای حاصل از این منابع است.

بیشتر بخوانید
دولت رانتی؛ چگونه درآمدهای منابع طبیعی ساختار اقتصاد را دگرگون می‌کنند؟ – فصل هفدهم

کشورهایی مانند نروژ، بوتسوانا و تا حدی شیلی نشان داده‌اند که با نهادهای کارآمد می‌توان منابع طبیعی را به سرمایه‌ای برای توسعه بلندمدت تبدیل کرد.

در مقابل، در برخی کشورها، درآمدهای آسان حاصل از منابع طبیعی موجب کاهش انگیزه اصلاحات، تضعیف بخش خصوصی مولد، وابستگی بودجه و گسترش فعالیت‌های رانتی شده است.

نهادها؛ حلقه گمشده توسعه

یکی از مهم‌ترین دستاوردهای اقتصاد سیاسی معاصر آن است که بحث را از «منابع» به «نهادها» منتقل کرده است.

دارون عجم‌اوغلو، جیمز رابینسون و داگلاس نورث نشان داده‌اند که کیفیت نهادهای سیاسی و اقتصادی، بیش از میزان منابع طبیعی، مسیر توسعه کشورها را تعیین می‌کند.

به همین دلیل، دو کشور با منابع مشابه می‌توانند سرنوشت‌هایی کاملاً متفاوت داشته باشند.

در واقع، منابع طبیعی تنها یک فرصت هستند؛ این نهادها هستند که تعیین می‌کنند این فرصت به رشد پایدار تبدیل شود یا به وابستگی و رکود.

نفرین منابع در اقتصاد ایران؛ وقتی ثروت طبیعی جایگزین تنوع اقتصادی می‌شود

در مقاله پیشین دیدیم که نظریه «دولت رانتی» بر شیوه تأمین درآمد حکومت تمرکز دارد. اکنون نظریه «نفرین منابع» یک گام فراتر می‌رود و این پرسش را مطرح می‌کند که وابستگی بلندمدت به منابع طبیعی چه اثری بر رشد اقتصادی، سرمایه‌گذاری، بهره‌وری و کیفیت نهادها می‌گذارد؟

اقتصاد ایران، به دلیل برخورداری از یکی از بزرگ‌ترین ذخایر نفت و گاز جهان، یکی از مهم‌ترین نمونه‌های مورد مطالعه در این حوزه است. با وجود این ظرفیت عظیم، رشد اقتصادی کشور طی دهه‌های گذشته نوسان زیادی داشته و سرمایه‌گذاری مولد و بهره‌وری نیز از ثبات لازم برخوردار نبوده است.

اقتصاددانان توسعه تأکید می‌کنند که این وضعیت را نباید تنها به وجود نفت نسبت داد. مسئله اصلی، نحوه مدیریت درآمدهای نفتی، کیفیت نهادهای اقتصادی، ثبات قوانین، امنیت سرمایه‌گذاری و میزان تنوع تولید است.

اقتصاد ایران در آینه آمار

برای روشن‌تر شدن بحث، چند شاخص مهم را مرور می‌کنیم.

بر اساس گزارش‌های بانک مرکزی و مرکز آمار ایران، نرخ تشکیل سرمایه ثابت ناخالص در اقتصاد ایران طی دو دهه گذشته نوسان قابل توجهی داشته و در برخی سال‌ها حتی رشد منفی را تجربه کرده است. این موضوع به معنای کاهش سرمایه‌گذاری در ماشین‌آلات، تجهیزات و زیرساخت‌های تولیدی است.

از سوی دیگر، گزارش‌های اوپک و بانک جهانی نشان می‌دهد که نفت و گاز همچنان سهم بالایی در صادرات کالا و درآمدهای ارزی ایران دارند؛ هرچند تحریم‌ها، این سهم را در برخی سال‌ها کاهش داده است.

در مقابل، تجربه کشورهایی مانند کره جنوبی نشان می‌دهد که رشد اقتصادی پایدار، نه بر پایه منابع طبیعی، بلکه بر پایه سرمایه انسانی، صادرات صنعتی، نوآوری و توسعه فناوری شکل گرفته است.

اقتصاد ایران در آینه آمار

نکته آماری:

بر اساس داده‌های رسمی، ایران از نظر منابع هیدروکربوری در شمار ثروتمندترین کشورهای جهان قرار دارد. با این حال، شاخص‌های سرمایه‌گذاری، بهره‌وری و تنوع اقتصادی متناسب با این ظرفیت رشد نکرده‌اند. همین فاصله میان «وفور منابع» و «کیفیت توسعه» محور اصلی نظریه نفرین منابع است.

مقایسه‌ای با نروژ و کره جنوبی

نروژ نیز کشوری نفت‌خیز است، اما بخش بزرگی از درآمدهای نفتی خود را از طریق صندوق ثروت ملی برای نسل‌های آینده سرمایه‌گذاری کرده است. قواعد مالی سخت‌گیرانه، شفافیت بودجه و استقلال نهادهای نظارتی، مانع از آن شده‌اند که اقتصاد این کشور به نفت وابسته بماند.

در مقابل، کره جنوبی تقریباً فاقد منابع طبیعی مهم است، اما با سرمایه‌گذاری مستمر در آموزش، صنعت، فناوری و صادرات، به یکی از اقتصادهای پیشرفته جهان تبدیل شده است.

این دو تجربه نشان می‌دهد که منابع طبیعی شرط کافی برای توسعه نیستند و حتی شرط لازم نیز نیستند.

چرا برخی کشورها گرفتار نفرین منابع می‌شوند؟

اقتصاددانان چند سازوکار اصلی را مطرح می‌کنند:

– وابستگی بودجه به درآمدهای منابع طبیعی.

– کاهش انگیزه اصلاح نظام مالیاتی.

– تضعیف رقابت و گسترش فعالیت‌های رانتی.

– نوسان شدید درآمدهای دولت به دلیل تغییر قیمت جهانی کالاهای خام.

– کاهش انگیزه برای توسعه بخش صنعت و صادرات غیرنفتی.

– ضعف نهادهای نظارتی و کاهش پاسخ‌گویی.

این عوامل، در کنار یکدیگر، می‌توانند رشد بلندمدت اقتصاد را محدود کنند.

نفرین منابع؛ آری/نه؟!

نظریه نفرین منابع به ما نمی‌گوید که نفت یا گاز ذاتاً زیان‌آور هستند. این نظریه هشدار می‌دهد که اگر درآمدهای حاصل از منابع طبیعی جایگزین اصلاحات نهادی، توسعه سرمایه انسانی، تنوع اقتصادی و تقویت رقابت شوند، ثروت طبیعی می‌تواند به عاملی برای کند شدن توسعه تبدیل شود.

اقتصاد ایران نیز، با توجه به جایگاه مهم نفت و گاز در ساختار اقتصادی خود، نمونه‌ای مهم برای مطالعه این نظریه است. با این حال، همان‌گونه که تجربه کشورهای موفق نشان می‌دهد، آینده هیچ کشوری از پیش تعیین نشده است؛ کیفیت نهادها، سیاست‌گذاری بلندمدت و سرمایه‌گذاری در تولید و دانش، نقش تعیین‌کننده‌تری از خود منابع طبیعی دارند.

گفت‌وگوی آکادمیک

در ادبیات جدید اقتصاد سیاسی، بسیاری از پژوهشگران معتقدند که نظریه نفرین منابع به‌تنهایی قادر به توضیح همه تفاوت‌های میان کشورها نیست. به همین دلیل، این نظریه امروز معمولاً در کنار مفاهیمی مانند کیفیت حکمرانی، حاکمیت قانون، سرمایه اجتماعی، دولت رانتی و اقتصاد نهادی بررسی می‌شود.

در واقع، اجماع فزاینده‌ای در میان اقتصاددانان شکل گرفته است که منابع طبیعی سرنوشت کشورها را تعیین نمی‌کنند؛ نهادها هستند که تعیین می‌کنند این منابع به فرصت تبدیل شوند یا به مانع توسعه.

آرمین بهاری

منابع نظری

_{Richard Auty, Sustaining Development in Mineral Economies}

_{Jeffrey Sachs & Andrew Warner, The Curse of Natural Resources.}

_{Michael L. Ross, The Oil Curse}

_{Terry Lynn Karl, The Paradox of Plenty}

_{Douglass North, Institutions, Institutional Change and Economic Performance}

_{Daron Acemoglu & James A. Robinson, Why Nations Fail}