تشدید سرکوب و اعدام در ایران؛ گزارشی از وضعیت هولناک حقوق بشر
وضعیت حقوق بشر در ایران در سالهای اخیر با افزایش اعدامها، صدور احکام مرگ برای معترضان و مخالفان سیاسی، بازداشتهای گسترده، شکنجه و محاکمههای ناعادلانه وخیمتر شده است. گزارشهای سازمانهای حقوقبشری بینالمللی نشان میدهد که مجازات اعدام به یکی از مهمترین ابزارهای سرکوب در ایران تبدیل شده و معترضان نیز در میان کسانی قرار دارند که با احکام اعدام روبهرو میشوند.
جهش کمسابقه اعدامها در ایران
بر اساس آمار ارائهشده در کنفرانسی درباره حقوق بشر ایران در ژنو، شمار اعدامها در ایران طی سالهای اخیر روندی صعودی داشته است:
سال ۲۰۲۲: دستکم ۶۴۶ اعدام
سال ۲۰۲۳: دستکم ۸۶۴ اعدام
سال ۲۰۲۴: دستکم ۱۰۰۰ اعدام
سال ۲۰۲۵: بیش از ۲۲۰۰ اعدام
آمارهای مستقل نیز ابعاد کمسابقه استفاده از مجازات اعدام در ایران را تأیید میکنند. عفو بینالملل در گزارش سالانه خود درباره اعدامها اعلام کرده است که مقامهای ایران در سال ۲۰۲۵ دستکم ۲۱۵۹ نفر را اعدام کردهاند؛ رقمی که بیش از دو برابر آمار سال ۲۰۲۴ و بالاترین رقم ثبتشده از سوی این سازمان در ایران طی دهههای اخیر بوده است (۱)
در سال ۲۰۲۶ نیز روند اعدامها ادامه داشته است. دیدهبان حقوق بشر گزارش داده که تنها از ۱۸ مارس تا پایان اوت ۲۰۲۶، دستکم ۵۹ مرد با اتهامات سیاسی و اتهامات مبهم امنیتی اعدام شدهاند. از این میان، ۲۹ نفر در ارتباط با اعتراضات دسامبر ۲۰۲۵ و ژانویه ۲۰۲۶ بازداشت شده بودند. برخی از اعدامشدگان تنها ۱۸ یا ۱۹ سال داشتند. دستکم ۱۴ نفر از اعدام شدگان از اعضای مجاهدین خلق بودند.
اعدام معترضان و مخالفان سیاسی
بخش دیگری از نگرانیهای حقوق بشری به استفاده از حکم اعدام علیه معترضان مربوط است.
دیدهبان حقوق بشر اعلام کرده است که از ۱۸ مارس تا پایان اوت ۲۰۲۶، مقامهای ایران اعدام ۲۹ نفر را در ارتباط با اعتراضات اخیر اعلام کردهاند. این افراد عمدتاً با اتهامات کلی و مبهم امنیتی محاکمه شدهاند و در شماری از پروندهها هیچ ادعایی درباره کشتن افراد علیه متهمان مطرح نشده بود.
بیشتر بخوانید
در این پروندهها، اتهاماتی مانند مسدود کردن خیابان، آسیب زدن به اموال عمومی یا ارتباط با «دولتهای متخاصم» نیز به صدور احکام مرگ منجر شده است. دیدهبان حقوق بشر تأکید کرده است که بسیاری از این پروندهها با روندهای قضایی بسیار کوتاه و ناعادلانه همراه بودهاند و در برخی موارد، اعترافاتی که ظاهراً تحت شکنجه گرفته شدهاند، در پرونده مورد استفاده قرار گرفتهاند.
در گزارشهای ارائهشده از سوی مقاومت ایران نیز اعلام شده است که در سال ۲۰۲۶، بیش از ۵۰ نفر به دلایل سیاسی اعدام شدهاند و بیش از ۱۰۰ نفر دیگر در صف اعدام قرار دارند.
سرکوب خونین اعتراضات
سرکوب اعتراضات نیز یکی از مهمترین ابعاد نقض حقوق بشر در ایران است.
در جریان قیامهای اخیر ارقام کشتهشدگان به شرح زیر بوده است:
قیام دی ۱۳۹۶: دهها جانباخته و دستکم ۸ هزار بازداشت
قیام آبان ۱۳۹۸: حدود ۱۵۰۰ جانباخته و بیش از ۱۲ هزار بازداشت
اعتراضات ۱۴۰۱: حدود ۷۵۰ جانباخته و ۹۰ هزار بازداشت
اعتراضات دیماه ۱۴۰۴: چند هزار جانباخته و دستکم ۵۰ هزار بازداشت
شکنجه و محاکمههای ناعادلانه
سرکوب در ایران تنها به اعدام محدود نمیشود. گزارشهای حقوق بشری از بازداشتهای خودسرانه، شکنجه، ناپدیدسازی قهری، اعترافات اجباری و نقض حق برخورداری از دادرسی عادلانه خبر میدهند.
عفو بینالملل در سال ۲۰۲۶ مواردی از شکنجه بازداشتشدگان، از جمله شبیهسازی اعدام، ضربوشتم، آویزان کردن زندانی از دست و پا، حبس انفرادی طولانیمدت و محرومیت از غذا و مراقبت پزشکی را مستند کرده است.
سازمان ملل: بررسی نقضها در چارچوب «جنایت علیه بشریت»
ابعاد نقض حقوق بشر در ایران در سالهای اخیر در گزارشهای رسمی سازمان ملل نیز مورد بررسی قرار گرفته است.
جاوید رحمان، گزارشگر ویژه پیشین سازمان ملل درباره وضعیت حقوق بشر ایران، در گزارش سال ۲۰۲۴ خود درباره اعدامهای سیاسی دهه ۱۳۶۰ و بهویژه اعدامهای سال ۱۳۶۷، مجموعهای از اقدامات شامل قتل، نابودی، شکنجه، آزار و ناپدیدسازی اجباری را در چارچوب جنایت علیه بشریت بررسی کرد.
در این گزارش، اعدامهای گسترده زندانیان سیاسی در سال ۱۳۶۷ نیز در چارچوب حقوق بینالملل بررسی شده و شواهدی درباره قتل، نابودی، شکنجه و ناپدیدسازی اجباری ارائه شده است.
همچنین هیأت حقیقتیاب مستقل سازمان ملل درباره سرکوب اعتراضات «قیام ۱۴۰۱» اعلام کرده است که برخی موارد نقض حقوق بشر، از جمله قتل، شکنجه، خشونت جنسی، ناپدیدسازی قهری و آزار و اذیت، به سطح جنایت علیه بشریت رسیده است.
استمرار اعدام و سرکوب
مجموع این گزارشها نشان میدهد که اعدام، بازداشت، شکنجه و محاکمههای ناعادلانه همچنان بخش مهمی از سازوکار برخورد رژیم ایران با مخالفان و معترضان را تشکیل میدهد.
افزایش شمار اعدامها در سالهای اخیر، بهویژه افزایش استفاده از مجازات مرگ در پروندههای مرتبط با اعتراضات، نگرانی جدی نهادهای حقوق بشری را برانگیخته است. عفو بینالملل و دیدهبان حقوق بشر هر دو بر ضرورت توقف اعدامها و رعایت استانداردهای دادرسی عادلانه تأکید کردهاند
پانویسها
] Amnesty International، Death Sentences and Executions 2025، ۱۸ مه ۲۰۲۶. این گزارش شمار اعدامهای ایران در سال ۲۰۲۵ را دستکم ۲۱۵۹ مورد اعلام میکند.
Human Rights Watch، Iran: Ongoing Unlawful Execution Campaign Against Protesters، ۱۰ سپتامبر ۲۰۲۶. این گزارش بر اساس بررسی پروندهها و منابع متعدد، از دستکم ۵۹ اعدام سیاسی بین ۱۸ مارس و پایان اوت ۲۰۲۶ و ۲۹ اعدام مرتبط با اعتراضات خبر میدهد.
] Amnesty International گزارش درباره پیامدهای ششماهه سرکوب اعتراضات ژانویه ۲۰۲۶ در ایران، ژوئیه ۲۰۲۶. این گزارش به اختلاف میان آمار ۳۱۱۷ کشته اعلامشده از سوی شورای عالی امنیت ملی ایران و رقم بیش از ۵۰۰۰ کشته مطرحشده از سوی گزارشگر ویژه سازمان ملل اشاره میکند.
Amnesty International، گزارش درباره بازداشتهای گسترده و اعدامهای سیاسی در ایران، ۲۰۲۶. این سازمان موارد مختلف شکنجه، بدرفتاری و نقض حقوق بازداشتشدگان را مستند کرده است.
۵ United Nations، Office of the High Commissioner for Human Rights، Javaid Rehman، «Atrocity Crimes» and Grave Violations of Human Rights in the Islamic Republic of Iran: 1981–1982 and 1988، ژوئیه ۲۰۲۴. این گزارش اعدامهای گسترده زندانیان سیاسی و دیگر موارد نقض حقوق بشر را در چارچوب جنایت علیه بشریت بررسی میکند.
