۱۴اسفند داغی که ایران هنوز از آن التیام نیافته است
دکترمحمد مصدق، رهبر نهضت ملی ایران، در سحرگاه روز ۱۴اسفند ماه ۱۳۴۵، در بیمارستان نجمیه تهران در سن ۸۴ سالگی درگذشت.
دکتر«محمد مصدق» بزرگمرد تاریخ سیاسی و اقتصادی ایران حرکت بزرگی را درکشورآغازکرد که سنگ بنای تفکر اقتصاد «بدون نفت» بود. وی در شهریورماه ۱۳۲۰ و پس از سقوط رضاخان، در انتخابات دوره چهاردهم مجلس وقت، بار دیگر به مجلس راه یافت. شرایط بین المللی در این دوره، به نحوی بود که کشورهای مختلف به ویژه روسیه، انگلیس و آمریکا با پیشنهادهایی به دولت ایران خواستارکسب امتیاز نفتی بودند.
از آنجا که انگلیس، امتیاز بهره برداری از منافع نفت جنوب کشور را در اختیار داشت. روسها در صددکسب امتباز منابع نفتی شمال و آمریکایی ها نبز به دنبال امتیاز نفت در ایران بودند. دکترمصدق رهبری گروهی متشکل از۱۶ تن از نمایندگان مجلس چهاردهم را برعهده داشت.
مصدق در دوران خود در مورد ملی کردن صنعت نفت، بارها براین تأکید داشت که ایرانیان باید خود منابع نفتی کشورشان را اداره و بهره برداری کنند. دکترمصدق برای مقابله با فشار شوروی برای گرفتن امتیاز نفت شمال ایران، قانونی را دراین دوره مجلس به تصویب رساند که دولت از مذاکره در مورد امتیاز نفت تا زمانی که نیروهای خارجی در ایران هستند، منع می شد.
شکل گرفتن ملی شدن نفت
حرکت ملی شدن نفت در شرایطی صورت گرفت که ایران بزرگترین تولید کننده نفت خام خاورمیانه بود. پس از آمریکا، ونزوئلا و شوروی سابق، چهارمین تولید کننده معتبر نفت خام دنیا محسوب می شد. در آن دوران، کل تولید نفت خام ایران، ۳۲ میلیون تن در سال معادل بیش از یک سوم مجموع تولید نفت خام خاورمیانه ۹۰ میلیون تن در سال بود. از سوی دیگر، ایران۹۰ درصد نفت خام مورد نیاز اروپای غربی را درآن دوران تأمین می کرد.
بدنبال تلاش های دکترمصدق برای نجات سرمایه های کشور از دست بیگانگان، دربار پهلوی اجازه نداد وی در دوره پانزدهم مجلس، به مجلس راه یابد. در این دوره هدف عوامل وابسته به انگلیس این بود که قرارداد سال ۱۹۳۳ دوره رضا شاه را به دست دولت ساعد مراغه ای و با تصویب مجلس تنفیذ کنند. اما براثر فشار افکار عمومی مقصود انگلیسی ها تأمین نشد و عمر مجلس پانزدهم به سر رسید.
لذا، نارضایتی انگلیس از حرکت ملی شدن صنعت نفت و تلاش برای برهم زدن این حق خواهی ملت ایران، امری کاملاً طبیعی بود. شرکت نفت انگلیس که به دلیل تاراج منابع نفتی ایران، دارای سرمایه هنگفتی شده بود اکنون منافع خود را درخطر می دید.
جنبش در جهت ملی شدن نفت
گسترش فعالیت سیاسی پس از شهریور۱۳۲۰ سبب گسترش مبارزات مردم و به ویژه توجه آنان به وضع قرداد نفت شده بود. دکترمصدق در مجلس و بیرون از آن این جنبش را که به «نهضت ملی شدن نفت» معروف شد، هدایت می کرد.
در انتخابات مجلس شانزدهم با همه تقلبات و مداخلات شاه و درباره، مصدق در دوردوم انتخابات، به مجلس راه یافت. در این دوره طرح «ملی شدن صنعت نفت» به رهبری وی در مجلس تصویب شد. قانون ملی شدن صنعت نفت در واقع پیشنهادی بود که به امضای همه اعضای کمیسیون نفت در مجلس شورای ملی ایران در۱۷ اسفند۱۳۲۹ به مجلس ارائه شد.
کمیسون نفت کمیسیونی بود که در اول تیرماه۱۳۲۹ در دوره شانزدهم مجلس شورای ملی ایران برای رسیدگی به لایحه نفت تشکیل شد. همین کمیسیون پیشنهاد ملی شدن صنعت نفت را در اسفند ۱۳۲۹ در مجلس شورای ملی مطرح و در روز۲۹ اسفندماه همان سال به تصویب رساند.
فرایند ملی شدن نفت بعد از کودتای ۲۸ مرداد
دکترمصدق درخاطرات خود می نویسد: هرکس دم ازآزادی و استقلال می زد، چون مخالف با مصالح استعمار بود عمال بیگانه او را افراطی قلمداد می‌کردند. او را بمرام کمونیستی نسبت می‌دادند. غیر از این هم راهی برای اینکه عمال استعمار بتوانند وظایف خود را انجام دهند نبود. ولی طرح قانونی من برای جلوگیری از دادن امتیاز نفت چون نفع مشترک بود و دول استعمار نمی توانستند از آن بنفع خود استفاده کنند در صلاح مملکت تشخیص داده شد. و به وجهه ملی من که قبلاً منکر آن بودند افزود. فداکاری ملت ایران برای ملی شدن صنعت نفت چون بضرر استعمار صورت گرفته بود، در نتیجه کودتای ۲۸ مرداد از بین رفت و وجهه من را هم از بین برد.
فرزندش دکترغلامحسین مصدق در یادداشتی نوشته بود: «او در سفر لاهه آرام نمی گرفت در همین سفر بود که به من گفت اگر خدای نکرده روسیاه به ایران بازگردم خود را از میان می برم!. از تمام حرکات و افکار او همیشه روح وطن پرستی و خدمتگزاری احساس کرده ام. پدرم در طول مدتی که در زندان زرهی و سپس در محدوده احمدآباد مجبور به اقامت بود. چون حشرونشری نداشت روحاً از زندگی مقید رنج می برد.
در حبس و تبعید کسی که دل به او بدهد نبود، ناچار در اطاق با تنهایی خویش می زیست. در احمدآباد گاهی در باغ و مزرعه گردش می کرد و باز به گوشه عزلت اجباری که پیش از شهریور۲۰ هم بدان خو کرده بود، می‌آرمید. مقصود آن است که در سراسر دوران حبس و تبعید که به خاطر عشق و خدمتگزاری بدان برایش پیش آمد رنج بسیار برد. مقداری از ایام محبس زرهی و احمدآباد به نگارش گوشه هایی از خاطرات زندگی خواندنیش پرداخت.
پدرم در این نوشته ها کوشیده است از کسی بد نگوید و احترام هر شخص در حد شایستگی او محفوظ بماند. ولی در مواردی که منافع مملکت و مصالح عمومی می دانست از انتقاد خودداری نمی کرد. با زبان مؤدب سیاسی عقیده خود را بیان می کرد. او از حسین قاطمی به مناسبت آنکه پیشنهاد دهنده فکر ملی شدن نفت بود یاد می کرد».
بیشتر بخوانید
سالگرد ترور نافرجام دکتر محمد مصدق توسط عوامل شاه
گوشه ای از خاطرات دکترمحمد مصدق
کسانی که زندان مجرد را دیده و با آن سروکار داشته اند می دانند که در این مکان آن هم به یک محکوم بی گناه و بی تقصیر چقدر بد و سخت می گذرد. در روزهای اول آنقدر خسته و ناتوان بودم که هیچ جز یک استراحت کامل چاره دردم را نمی کرد.
مبارزه انتخاباتی دوره ۱۶ ـ مبارزه با شرکت نفت انگلیس وایران ـ کارهای کمیسیون نفت در مجلس شانزدهم ـ قبول مسئولیت اداره مملکت ـ دفاع در شورای امنیت و دیوان بین المللی دادگستری ـ مخالفت های مغرضانه داخلی ـ غائله نه اسفند و غائله های دیگر تمام سبب شده بود که بانگرانی بسیاری از هر پیشامد ناگوار انجام وظیفه کنم. کار زیاد و تؤام با نگرانی هم هر کسی را خصوصاً که من حال خوشی نداشتم و ضعیف بودم از پای در می آورد.
از استراحتم چیزی نگذشت که موضوع دادگاه پیش آمد و تمام اوقاتم برای جواب کیفرخواست و مطالبی که در دو دادگاه ایراد کردم گذشت. روزی که دادگاه اعلام رأی نمود مرا به سه سال حبس مجرد محکوم کرد، نه تنها شخص خودم بلکه دستور دهندگان صدور رأی هم باور نمی کردند که من از این زندان جان به سلامت برم.
نوشته ای از محمدرضا شاه و جوابیه دکترمحمد مصدق
شاه درکتاب مأموریت برای وطنم نوشته بود: چند سال پیش شخصی بنام دکترمحمد مصدق بیش از هر ایرانی دیگر در تاریخ اخیر ایران موضوع مقالات و مندرجات روزنامه های آمریکایی و انگلیسی قرارگرفته بود. متأسفانه برخی از مردم در خارج ایران وی را ملاک قضاوت خود درباره ایران و ایرانیان قرار دادند. ولی من اطمینان می‌دهم که مصدق هرگز نمودار ایران و مظهر و نمونه ی خصایص ملت ما نبوده است.
در فصل قبل ذکر شد که پدرم مصدق را در سال ۱۳۱۹ زندانی کرد و در اثر شفاهت من آزاد گردید.
در سال ۱۳۳۲ بار دیگر به جرم برهم زدن اساس حکومت محکوم شد. من در این موقع نامه ای به محکمه نگاشته ام که وی را از تقصیراتی که نسبت به شخص من مرتکب شده بخشیده ام. در اثر همین نامه و بعلت کبر سن، از اعدام که معمولاً درکشور ایران و سایر کشورهای جهان مجازات این گونه اشخاص است رهائی یافت.
وی از سال ۱۳۳۵ که از زندان بیرون آمد به ملک شخصی خود رفته و چون شخص با ثروتی در آنجا با خانواده خود زندگانی آرام و بی حادثه ای را می گذراند.
جواب دکترمحمد مصدق
تقصیراتم فقط این بود که در زمان تصدی من شاه مثل یک شاه مشروطه در این مملکت سلطنت می کردند.
بین شاه و من اختلاف شخصی نبود که از تقصیراتم درگذرند. برای اینکه تصور نفرمایند پس از محکومیت درخواست عفو می کنم به محض اینکه نامه ی وزیر دربار در دادگاه قرائت شد نسبت به این عفو اظهار تنفر کردم.
اما اینکه فرموده اند «ازسال ۱۳۳۵ که از زندان بیرون آمد بملک شخصی خود رفته …» عرض می کنم مرا تحت الحفظ آوردند و در این ده محبوسم و چون بدون اسکورت اجازه نمی دهند حرکت کنم از قلعه خارج نمی شوم و خواهانم از این زندگی ملالت بار هر چه زودتر خلاص گردم.
از کتاب خاطرات و تألمات دکترمحمد مصدق
