نرخ تورم سالانه؛ چرا مرکز آمار ۷۳.۶ درصد می‌گوید و استیو هنکه ۱۴۳ درصد؟
بر اساس آخرین گزارش رسمی مرکز آمار ایران در پایان شهریور ۱۴۰۵، نرخ تورم سالانه کشور ۷۳.۶ درصد اعلام شده است. در مقابل، استیو هنکه، اقتصاددان آمریکایی و استاد دانشگاه جانز هاپکینز، در تازه‌ترین برآورد خود این رقم را حدود ۱۴۳ درصد می‌داند. فاصله‌ی نزدیک به ۷۰ واحد درصدی، پرسشی جدی درباره‌ی روش‌ها و تعریف‌ها پیش می‌کشد. این مطلب علت این تفاوت را از جنبه‌های مختلف بررسی می‌کند.
گزارش مرکز آمار؛ نرخ تورم سالانه ۷۳.۶ درصد
مرکز آمار ایران گزارش شهریور ۱۴۰۵ را در ۸ مهر منتشر کرد. شاخص قیمت مصرف‌کننده خانوارهای کشور به ۷۲۹.۸ رسید و نسبت به مرداد ۴.۲ درصد افزایش یافت. تورم ماهانه نیز از ۳.۴ درصد در مرداد به ۴.۲ درصد در شهریور رسید.
نرخ تورم سالانه از ۶۹.۹ درصد در مرداد به ۷۳.۶ درصد در شهریور رسید؛ یعنی ۳.۷ واحد درصد رشد. این رقم میانگین قیمت‌های دوازده ماه منتهی به شهریور را با دوازده ماه پیش از آن مقایسه می‌کند. بنابراین شتاب‌های تازه را با تأخیر نشان می‌دهد.
تورم نقطه‌به‌نقطه، یعنی مقایسه‌ی شهریور امسال با شهریور پارسال، ۸۹.۸ درصد ثبت شد. تورم سالانه‌ی کالاها ۱۰۰.۷ درصد بود و در سری قابل‌مقایسه‌ی مرکز آمار از سال ۱۳۹۲ برای نخستین‌بار از ۱۰۰ درصد گذشت. تورم سالانه‌ی روستاها ۸۸ درصد و شهرها ۷۱.۱ درصد اعلام شد.
بر اساس گزارش مرکز آمار، تورم سالانه‌ی گروه خوراکی‌ها، آشامیدنی‌ها و دخانیات ۱۰۸.۸ درصد بود. تورم نقطه‌ای خوراکی‌ها از ۱۲۸.۱ درصد در مرداد به ۱۲۱.۸ درصد در شهریور کاهش یافت. با این حال، تورم نقطه‌ای دخانیات به ۱۶۲.۷ درصد رسید.
ضریب اهمیت خوراکی‌ها در سبد دهک اول ۴۲.۴ درصد و در دهک دوم ۴۲.۳ درصد است. پس نرخ تورم سالانه‌ی کل، تجربه‌ی همه‌ی خانوارها را یکسان نشان نمی‌دهد. خانوارهای کم‌درآمد بیشتر زیر فشار قیمت غذا قرار دارند.
در بخش مسکن، تورم سالانه ۳۲.۷ درصد و تورم سالانه‌ی اجاره ۳۲.۲ درصد گزارش شد. تورم ماهانه‌ی مسکن ۳.۶ درصد بود. این تفاوت‌ها نشان می‌دهد میانگین کل از اقلامی با شتاب‌های بسیار متفاوت ساخته شده است.
اقدامات حاکمیتی که باعث می‌شود نرخ تورم پایین نشان داده شود
یکی از دلایل پایین‌تر بودن نرخ تورم سالانه اعلام‌شده از سوی مرکز آمار، حضور پررنگ قیمت‌های دستوری و یارانه‌های دولتی در سبد کالایی است.
حاکمیت ملایان با تخصیص ارز ترجیحی برای واردات کالاهای اساسی، دارو و نهاده‌های دامی و همچنین کنترل قیمت حامل‌های انرژی، آب، برق و خدمات دولتی، مانع از انعکاس کامل افت ارزش پول ملی در بخش قابل‌توجهی از سبد مصرفی می‌شود. این اقلام که وزن بالایی در محاسبه شاخص قیمت مصرف‌کننده (CPI) دارند، نرخ تورم رسمی را به‌صورت سنتی پایین‌تر از نرخ تورم در بازار آزاد نگه می‌دارند.
بیشتر بخوانید
همچنین وزن‌‌دهی به گروه‌های مختلف کالایی در مرکز آمار ایران بر اساس آمارگیری از هزینه و درآمد خانوارها شکل گرفته است. در شرایطی که قیمت برخی اقلام غیرخوراکی یا خدمات جهش‌های سنگینی را تجربه می‌کند، ثبات یا رشد کنترل‌شده اقلام یارانه‌ای می‌تواند شاخص کل را تعدیل کند.
متخصصان اقتصادی بر این باورند که سبد مصرفی مرکز آمار به‌روزرسانی جامعی متناسب با تغییر الگوهای مصرف واقعی جامعه ندارد و تأثیر جهش قیمت در بخش‌هایی مانند اجاره‌بها و خدمات درمان به‌طور کامل در شاخص کل حس و محاسبه نمی‌شود.
روش هنکه؛ چرا دو رقم تا این اندازه از هم فاصله دارند؟
هنکه برآورد ۱۴۳ درصدی خود را بر اساس مدل محاسباتی و تغییرات نرخ ارز در بازار آزاد ارائه می‌کند. این روش با شاخص‌های رسمی مورد استفاده‌ی نهادهای آماری ایران تفاوت دارد. او قیمت‌های سبد خانوار را مستقیم نمی‌سنجد. شاخص رسمی، قیمت سبدی از کالاها و خدمات مصرفی را اندازه می‌گیرد. برآورد هنکه، تورم را از حرکت قیمت دلار نتیجه می‌گیرد.
نخستین دلیل، تفاوت تعریف است. شاخص رسمی هزینه‌ی سبد مصرفی را می‌سنجد و برآورد هنکه بازتاب افت ارزش ریال است. هنگام جهش ارز، رقم مبتنی بر ارز سریع‌تر بالا می‌رود.
دلیل دوم، ترکیب سبد و تفاوت سرعت قیمت‌هاست. در آمار رسمی، خوراکی‌ها با ۱۰۸.۸ درصد و مسکن با ۳۲.۷ درصد تورم سالانه در یک میانگین جمع می‌شوند. این ترکیب، رقم نهایی را از رقم مبتنی بر ارز پایین‌تر نگه می‌دارد.
دلیل سوم، بازه‌ی زمانی است. نرخ تورم سالانه میانگین دوازده ماه را می‌گیرد و شتاب اخیر را دیرتر نشان می‌دهد. شکاف ۷۳.۶ و ۸۹.۸ درصدی در خود گزارش مرکز آمار، همین تأخیر را نمایان می‌کند.
از آنجا که اقتصاد ایران وابستگی شدیدی به واردات کالاهای واسطه‌ای، مواد اولیه و تجهیزات صنعتی دارد، جهش نرخ ارز در بازار آزاد تأثیر مستقیمی بر هزینه‌های تولید می‌گذارد. هنکه معتقد است نرخ ارزی که معاملات واقعی بخش خصوصی و غیررسمی بر اساس آن انجام می‌شود، واقعیت قدرت خرید را دقیق‌تر از نرخ‌های رسمی یا سبدهای تثبیت‌شده نشان می‌دهد.
منابع
- ۱. «مرکز آمار: تورم نقطه‌به‌نقطه شهریور در ایران به ۸۹.۸ درصد رسید» ایران‌وایر ۸ مهر ۱۴۰۵
- ۲. «تورم شهریور به ۷۳.۶ درصد رسید» شبکه اطلاع‌رسانی راه دانا ۸ مهر ۱۴۰۵
- ۳. «تورم سالانه کالاها ۳ رقمی شد رکوردهای تاریخی تورم» اقتصادآنلاین ۹ مهر ۱۴۰۵
- ۴. «نرخ تورم نقطه به نقطه در ایران به مرز ۹۰ درصد رسید؛ تداوم افزایش قیمت ارزهای خارجی» رادیو فردا ۹ مهر ۱۴۰۵
- ۵. «گزارش مرکز آمار از تورم شهریورماه» مردم‌سالاری آنلاین ۹ مهر ۱۴۰۵
- ۶. «تورم شهریور از نفس نیفتاد» اکوایران ۵ مهر ۱۴۰۵
- ۷. «حساب ایکس استیو هنکه» ۲۴ شهریور ۱۴۰۵
